İran parlamentosu, Hürmüz Boğazı'ndan geçen yabancı gemilere yönelik hizmet bedeli alınmasını öngören bir yasa tasarısını gündemine aldı. Tasarıya göre, boğazdan geçiş izni verilen ülkelerin ticari gemileri, İran'ın sağladığı güvenlik ve navigasyon hizmetleri için belirli bir ücret ödeyecek. Bu girişim, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin taşındığı stratejik su yolunda yeni bir gerilim kaynağı olarak değerlendiriliyor. İran yönetimi, söz konusu ücretin uluslararası hukuka uygun olduğunu savunurken, Batılı ülkeler ve bölgesel aktörler bu adımın deniz ticareti ve enerji güvenliği açısından ciddi sonuçlar doğurabileceği uyarısında bulunuyor.
Yasa Tasarısının Arka Planı
İran Meclisi'nin onayına sunulan tasarı, Hürmüz Boğazı'nın İran karasularına denk gelen bölümünde seyir güvenliği, çevre koruma ve acil kurtarma hizmetleri gibi başlıklar için sabit bir tarife uygulanmasını içeriyor. Söz konusu tarifenin gemilerin tonajına ve yük özelliklerine göre belirlenmesi planlanıyor. İranlı yetkililer, bugüne dek bu hizmetlerin ücretsiz sunulduğunu ancak artan maliyetler ve ekonomik yaptırımlar nedeniyle bu uygulamanın sürdürülemez hale geldiğini ifade ediyor. Tasarının görüşmeleri devam ederken, İran Petrol Bakanlığı'nın da sürece destek verdiği belirtiliyor.
Uzmanlara göre bu girişim, Tahran'ın uluslararası toplumla yaşadığı nükleer müzakereler ve yaptırımlar bağlamında yeni bir pazarlık kozu olarak öne çıkıyor. İran, daha önce de boğazı kapatma tehdidinde bulunmuş ancak uluslararası hukuka aykırı olduğu gerekçesiyle bu tür adımlardan kaçınmıştı. Şimdiki ücret planı, fiili bir kapanma yerine ekonomik bir yükümlülük getirerek İran'ın egemenlik iddiasını perçinleme amacı taşıyor. Öte yandan, Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Kuveyt gibi Basra Körfezi'ne kıyısı olan ülkeler, bu uygulamanın bölgesel deniz ticaretine zarar vereceğini ve yeni anlaşmazlıklara yol açacağını dile getiriyor.
Bölgesel ve Küresel Etkiler
Hürmüz Boğazı, dünya enerji ticaretinin kalbi konumunda. Her gün yaklaşık 20 milyon varil petrol ve LNG'nin geçtiği boğaz, özellikle Asya pazarlarına yönelik arzın kritik bir geçiş noktası. İran'ın buradan elde edeceği gelir, ülkenin yaptırımlar altındaki ekonomisine sınırlı da olsa bir nefes aldırabilir. Ancak böyle bir uygulamanın hayata geçirilmesi, uluslararası deniz hukuku açısından tartışmalı. 1982 Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne göre, transit geçiş sırasında 'rota üzerinde durmaksızın seyir ve geçiş' hakkı tanınıyor ve kıyı devletine hizmet bedeli adı altında ek yükümlülük getirilmesi anlaşmazlık yaratabilir. ABD, İngiltere ve bazı AB ülkeleri, konunun uluslararası tahkime taşınabileceğini açıkladı.
Öte yandan, İran'ın bu hamlesi bölgesel güç dengelerini de etkileyebilir. Suudi Arabistan ve İsrail ile yaşanan gerilimin gölgesinde, Tahran'ın boğaz üzerindeki kontrolünü pekiştirmesi, Körfez ülkelerinin enerji ihracat güvenliği konusundaki endişelerini artırıyor. Bazı analistler, bu girişimin İran'ın nükleer programına ilişkin müzakerelerde Batı'ya karşı bir baskı aracı olarak kullanılabileceği yorumunu yapıyor. Ayrıca, bölgede ABD öncülüğündeki donanma devriyeleri ve İran'ın Deniz Kuvvetleri arasında yaşanan zaman zaman gerilimli karşılaşmaların da bu yeni düzenlemeyle artabileceği değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin enerji ithalatında önemli bir geçiş güzergâhı olan Hürmüz Boğazı'nı doğrudan ilgilendiriyor. Türkiye, petrol ve doğal gaz ihtiyacını karşıladığı Körfez ülkelerinin ihracatının büyük bölümünü bu boğazdan sağlıyor. İran'ın uygulayacağı olası ücret, navlun maliyetlerini artırarak Türkiye'nin enerji fiyatlarına yansıyabilir. Ayrıca, Ankara'nın Tahran ile geliştirdiği ekonomik ve diplomatik ilişkiler bağlamında, bu yasa tasarısı iki ülke arasındaki ticareti de etkileyebilir. Türkiye, uluslararası hukuka uygunluk ve enerji güvenliği ilkeleri çerçevesinde, bölgesel istikrarı gözeten bir tutum sergilemek durumunda. Aksi takdirde, boğazda yaşanacak bir gerginlik, yüksek enerji maliyetleri ve tedarik zinciri riski olarak Türkiye'nin karşısına çıkabilir.
