İran ordusu, 20 Haziran 2019 Perşembe günü yerel saatle sabaha karşı, güney İran'daki Hürmüz Boğazı kıyısındaki Bender Abbas liman kenti üzerinde ABD'ye ait bir insansız hava aracını (İHA) düşürdüğünü açıkladı. İran'ın yarı resmi Tasnim haber ajansına göre, hava savunma kuvvetleri, ülkenin hava sahasını ihlal eden Lucas tipi bir ABD İHA'sını vurdu. ABD tarafından henüz resmi bir açıklama gelmedi. Olay, Basra Körfezi'nde son haftalarda artan gerilimin yeni bir halkası olarak değerlendiriliyor.
Gelişmenin Arka Planı
İran'ın açıklamasına göre, olay yerel saatle 04:00 sularında meydana geldi. İran Devrim Muhafızları'na bağlı hava savunma birimleri, Hürmüz Boğazı'na kıyısı olan Bender Abbas liman kenti semalarinde bir İHA tespit etti. Tasnim'in aktardığına göre, İHA'nın kimliği belirlendikten sonra ateş açıldı ve araç düşürüldü. İran makamları, İHA'nın ülkenin hava sahasına izinsiz girdiğini savunuyor. ABD Merkez Komutanlığı (CENTCOM) olaya ilişkin henüz bir açıklama yapmadı. Olayın ardından bölgede hareketlilik arttı; İran devrim muhafızlarına ait hızlı botların Hürmüz Boğazı'nda devriye gezdiği bildirildi.
Bu olay, ABD ile İran arasında son iki aydır tırmanan gerginliğin bir parçası. Mayıs 2019'da ABD, İran'a yönelik yaptırımları sıkılaştırmış ve Basra Körfezi'ne uçak gemisi göndermişti. Haziran başında ise Umman Denizi'nde iki tankere saldırı düzenlenmiş, ABD parmağını İran'a doğrultmuştu. İran ise suçlamaları reddediyor. Ayrıca İran, 8 Mayıs'ta nükleer anlaşmadaki taahhütlerinin bir kısmını askıya aldığını duyurmuştu. Bu son İHA olayı, bölgede yanlış anlaşılma veya kaza riskini artırıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği stratejik bir su yolu. Bender Abbas ise İran'ın en önemli limanlarından biri ve donanma üssüne ev sahipliği yapıyor. İran'ın İHA'yı düşürdüğünü açıklaması, ABD'ye karşı caydırıcılık mesajı olarak yorumlanabilir. Ancak ABD'nin olası bir misillemesi, Körfez'de sıcak çatışma riskini artırabilir. Uluslararası toplum, taraflara itidal çağrısı yaparken, petrol fiyatları da olayın ardından yükseliş eğilimi gösterdi. BM Güvenlik Konseyi'nin konuyu ele alması bekleniyor.
Uzmanlar, İHA'nın tipi konusunda belirsizlik olduğunu belirtiyor. "Lucas" tipi, ABD'nin kullandığı bir model olarak bilinmiyor; ancak İran, daha önce de ABD İHA'larını düşürdüğünü iddia etmişti. 2011'de İran, ABD'ye ait bir RQ-170 casus uçağını ele geçirmişti. Bu tür olaylar, istihbarat savaşlarının bir parçası haline gelmiş durumda. ABD'nin bölgede İHA uçuşlarına devam edip etmeyeceği ise merak konusu.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Hürmüz Boğazı'ndaki gerilimin doğrudan tarafı değil; ancak enerji ithalatının önemli bir kısmını bu bölgeden karşılıyor. Olayın ardından petrol fiyatlarında yaşanabilecek artış, Türkiye'nin cari açığını olumsuz etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, İran ve ABD ile dengeli ilişkiler yürütüyor; bölgede tırmanan gerginlik, Türk diplomasisini zor durumda bırakabilir. Türkiye'nin çağrısı, tarafların itidal göstermesi ve diyalog kanallarının açık tutulması yönünde olacaktır. Körfez'de istikrar, Türkiye'nin güvenliği ve ekonomisi için hayati önem taşıyor.
