İran'ın uzun süredir görev yapan dini lideri Ayetullah Ali Hamenei için cenaze törenleri başlıyor. 85 yaşındaki Hamenei, 1989'dan bu yana İran'ın en üst düzey siyasi ve dini otoritesi olarak görev yapıyordu. Onun liderliği, İran'da muhafazakar güçlerin egemenliğini pekiştirdi, iç muhalefete yönelik sert baskıları beraberinde getirdi ve Ortadoğu'da nüfuzunu artırmak için vekil güçlerden oluşan bir ağ kurdu. Hamenei'nin ölümü, İran'da siyasi bir boşluk yaratırken, ülkenin iç siyaseti ve bölgesel politikaları üzerinde önemli etkiler yaratması bekleniyor.
Hamenei Dönemi: Gücün Merkezileşmesi ve Baskı
Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin ölümünün ardından 1989'da dini lider seçilen Hamenei, İran'ın siyasi sisteminde giderek daha fazla güç topladı. Anayasa'ya göre dini lider, ordu, yargı, devlet yayın kuruluşları ve İran Devrim Muhafızları (IRGC) üzerinde doğrudan denetime sahiptir. Hamenei, bu yetkilerini kullanarak reformcu hareketleri bastırdı, 2009'daki Yeşil Hareket protestolarını şiddetle ezdi ve seçim süreçlerine müdahale ederek muhafazakar adayların zaferini garanti altına aldı.
Onun döneminde insan hakları ihlalleri uluslararası alanda sıkça gündeme geldi. Muhalifler, gazeteciler ve aktivistler keyfi tutuklamalara, uzun hapis cezalarına ve hatta idamlara maruz kaldı. Hamenei'nin onayıyla yürürlüğe konan katı sosyal politikalar, kadınların kıyafet ve davranışlarına yönelik kısıtlamalar getirdi ve internet sansürünü artırdı.
Bölgesel Nüfuz Stratejisi: Vekil Güç Ağı
Hamenei'nin dış politikadaki en belirgin mirası, Ortadoğu'da İran nüfuzunu yaymak için oluşturduğu vekil güç ağıdır. Lübnan'daki Hizbullah, Suriye'deki Beşşar Esad rejimi, Yemen'deki Husiler ve Irak'taki Şii milisler, Tahran'ın bölgesel stratejisinin temel taşları haline geldi. Bu gruplar, İran'ın silah, para ve eğitim desteğiyle güçlenirken, Suudi Arabistan ve İsrail gibi rakiplere karşı bir caydırıcılık unsuru olarak kullanıldı. Aynı zamanda bu ağ, İran'ın nükleer programına yönelik uluslararası baskıyı hafifletmek için bir pazarlık kozu işlevi gördü.
Hamenei'nin ölümü, bu ağın geleceğine ilişkin soru işaretleri doğuruyor. Yeni liderin bu politikayı sürdürüp sürdürmeyeceği, özellikle İsrail ve ABD ile artan gerilim ortamında kritik önem taşıyor. Ayrıca, nükleer anlaşmanın yeniden canlandırılması çabaları, dini liderlik değişiminin ardından yeni bir boyut kazanabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hamenei'nin ölümü, Türkiye'nin Ortadoğu politikası açısından önemli bir dönüm noktası olabilir. İran'da yaşanacak olası bir güç boşluğu veya yeni liderliğin izleyeceği yol, Suriye ve Irak'taki dengeleri doğrudan etkileyecek. Türkiye, özellikle Suriye'de İran destekli grupların varlığı ve PKK/YPG ile mücadelede İran'ın tutumu konusunda hassas. Ayrıca, İran'da reform yanlısı bir liderlik, enerji işbirliği ve bölgesel istikrar açısından fırsatlar sunabilir. Ancak muhafazakar bir çizginin devamı, Türkiye'nin kuzey Irak ve Suriye'deki askeri varlığına yönelik tehditleri sürdürebilir. Bu nedenle Ankara'nın gelişmeleri yakından takip etmesi ve yeni döneme uygun bir strateji belirlemesi gerekiyor.
