ABD Başkan Yardımcısı JD Vance'in Orta Doğu'daki savaşın sonlandırılmasına yönelik anlaşmanın takip görüşmeleri için planlanan İsviçre ziyareti, son anda iptal edildi. İsviçre hükümeti, Cuma günü yaptığı açıklamada, İran barış sürecinin bir parçası olarak düzenlenmesi beklenen görüşmelerin süresiz olarak ertelendiğini duyurdu. Vance'in İsviçre'nin başkenti Bern'e gitmek üzere yola çıkmasına saatler kala gelen bu karar, uluslararası diplomaside şaşkınlık yarattı. Yetkililer, ertelemenin teknik nedenlerden kaynaklandığını belirtse de, kaynaklar Washington ile Tahran arasında son haftalarda tırmanan gerilimin bu kararda etkili olduğunu ifade ediyor. İran tarafından henüz resmi bir açıklama gelmezken, uzmanlar bu ertelemenin barış sürecini ciddi şekilde tehlikeye atabileceği konusunda uyarıyor.
Gelişmenin arka planı
JD Vance'in İsviçre ziyareti, İran'la varılan ateşkes anlaşmasının uygulama aşamasını değerlendirmek ve taraflar arasında doğrudan diyaloğu başlatmak amacı taşıyordu. Vance'in ekibi, bu ziyaretin İran'ın nükleer programı ve bölgesel faaliyetleri konusunda somut adımlar atılması için bir fırsat olacağını düşünüyordu. Ancak son iki hafta içinde İran'ın Husi milislere desteğini artırması ve Basra Körfezi'nde tankerlere yönelik saldırılar, ABD yönetiminde sert tepkilere yol açtı. ABD Dışişleri Bakanlığı'ndan üst düzey bir yetkili, 'İran'ın yapıcı olmayan tutumu bu ertelemeyi gerekli kıldı' dedi. Ayrıca, Beyaz Saray'ın İran'a yönelik yeni yaptırım paketini hazırladığı ve Vance'in ziyaretini bu nedenle ertelediği iddia ediliyor. İsviçre'nin arabuluculuk rolüne gölge düşerse, bu ülkenin uluslararası itibarı da zarar görebilir. Uzmanlar, Vance'in iptalinin ABD iç siyasetindeki dengelerle de ilgili olduğunu belirtiyor: Eski Başkan Trump'ın İran politikasına yakın duran Vance, 'yumuşama' olarak yorumlanabilecek bir adım atmaktan kaçınmış olabilir.
Bölgesel ve küresel boyut
İran barış görüşmelerinin ertelenmesi, sadece ABD-İran ilişkilerini değil, tüm Orta Doğu jeopolitiğini etkiliyor. İsrail, bu ertelemeyi İran'a karşı daha sert önlemler alınması gerektiğinin bir göstergesi olarak yorumluyor. Suudi Arabistan ve BAE, İran'ın bölgesel nüfuzunu kırmak için uzun süredir ABD'den daha aktif bir politika bekliyor; bu erteleme, bu ülkelerin Washington'a olan güvenini azaltabilir. Öte yandan, Çin ve Rusya, İran'la ilişkilerini derinleştiriyor: Pekin, Tahran'la 25 yıllık stratejik anlaşmayı hızlandırırken, Moskova İran'a askeri teçhizat sevkiyatını artırıyor. Avrupa Birliği, İran'ın nükleer anlaşmaya dönüşünü canlandırmak için yeni bir girişim başlatmayı planlıyor ancak Vance'in ziyaretinin iptali bu çabaları zora sokuyor. Ekonomik boyutta, İran ambargosunun gevşetilmesi beklentisi petrol piyasalarını canlı tutuyordu; erteleme haberiyle birlikte petrol fiyatları yüzde 2 arttı. Küresel enerji güvenliği açısından, Basra Körfezi'ndeki olası bir kriz tüm dünyayı etkileyebilir. BM, İran'ın insan hakları ihlallerini eleştirirken, barış sürecinin askıda olması Tahran yönetimine daha az uluslararası baskı anlamına geliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye'nin İran'la sınır güvenliği ve bölgesel istikrar açısından yakından takip ettiği bir süreci etkiliyor. Türkiye, İran ve ABD arasında bir tampon bölge olarak krizi yönetmek zorunda kalabilir. Ertelenen barış görüşmeleri, PKK ve diğer terör örgütlerinin İran üzerinden Türkiye'ye yönelik faaliyetlerini artırabilir. Ayrıca, İran'la ticari ilişkileri olan Türk iş dünyası, ambargo belirsizliği nedeniyle yeni yaptırımlardan endişe ediyor. Ankara'nın arabuluculuk rolü öne çıkabilir: Türkiye, daha önce İran ve Suudi Arabistan arasındaki görüşmelere ev sahipliği yapmıştı. Bununla birlikte, ABD ile İran arasındaki gerginlik, Türkiye'nin Suriye'deki askeri varlığını da etkileyebilir; Tahran'ın Suriye'deki milis güçlerini artırması, Ankara'nın güvenlik hesaplarını zorlaştırabilir. Türkiye, bu süreçte hem NATO müttefiki ABD hem de komşusu İran ile denge politikasını sürdürmek zorunda.
