ABD Başkanı Donald Trump'ın İran nükleer anlaşmasına (JCPOA) yönelik son anlaşması, uzmanlara göre Tahran yönetimine verilen bir dizi tavizden oluşuyor. Anlaşmanın içeriği, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerine kısmi kısıtlamalar getirirken, aynı zamanda bazı yaptırımların hafifletilmesini öngörüyor. Bu durum, Trump'ın siyasi tabanında ve Kongre'de nasıl bir yankı bulacağı sorusunu gündeme getiriyor. Anlaşma, eski başkan Obama döneminde imzalanan ve Trump'ın 2018'de çekildiği JCPOA'nın yerine geçecek yeni bir düzenleme olarak sunuluyor.
Gelişmenin arka planı
2015 yılında imzalanan Ortak Kapsamlı Eylem Planı (JCPOA), İran'ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında uluslararası yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Trump yönetimi, anlaşmayı yetersiz bularak 2018'de tek taraflı çekildi ve yeniden yaptırım uygulamaya başladı. İran da buna karşılık uranyum zenginleştirme seviyesini artırarak anlaşmadaki taahhütlerini askıya aldı.
Yeni anlaşma, Trump'ın ikinci döneminin başlarında müzakere edildi. İddialara göre anlaşma, İran'ın nükleer faaliyetlerini geçici olarak dondurmasını, ancak ABD'nin İran petrol ihracatına yönelik bazı kısıtlamaları kaldırmasını içeriyor. Bu durum, özellikle İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölgesel müttefikler arasında rahatsızlık yarattı.
Bölgesel ve küresel boyut
Anlaşma, Orta Doğu'da güç dengelerini yeniden şekillendirme potansiyeli taşıyor. İran'ın ekonomik olarak rahatlaması, Yemen, Suriye ve Lübnan'daki vekil güçlerine daha fazla kaynak aktarmasına olanak tanıyabilir. ABD'nin geleneksel müttefikleri olan İsrail ve Körfez ülkeleri, bu anlaşmayı İran'ın bölgesel nüfuzunu pekiştirecek bir adım olarak görüyor. Öte yandan, Avrupa Birliği ve Rusya gibi aktörler, anlaşmayı diplomatik bir başarı olarak değerlendirip destekliyor.
Trump'ın siyasi olarak bu anlaşmadan fayda sağlayıp sağlamayacağı ise belirsiz. Kendi tabanındaki şahinler, İran'a verilen tavizlere tepki gösterirken, ılımlılar ise savaş riskini azalttığı için anlaşmayı destekliyor. Kongre'de ise anlaşmanın onaylanması için Demokratlardan destek gerekiyor, ancak birçok Demokrat anlaşmayı yetersiz buluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran'la komşu olması ve enerji ihtiyacının bir kısmını İran'dan karşılaması nedeniyle bu anlaşmadan doğrudan etkilenecek ülkeler arasında. Anlaşma, İran'a uygulanan yaptırımların hafiflemesi durumunda Türkiye'nin enerji ticaretinde alternatif kaynaklara bağımlılığını azaltabilir. Ancak, İran'ın bölgesel nüfuzunun artması, Türkiye'nin Suriye ve Irak politikalarında yeni zorluklar yaratabilir. Ankara, Washington ve Tahran arasındaki dengeli bir ilişki sürdürmeye çalışırken, bu anlaşmanın bölgesel istikrara katkı sağlaması bekleniyor. Aksi takdirde, yeni bir gerginlik dalgası Türkiye'nin güvenlik çıkarlarını olumsuz etkileyebilir.
