İran Dışişleri Bakanlığı, ABD ile varılan yazılı mutabakatın taraflarca ihlal edilmesi durumunda Tahran yönetiminin bu anlaşmayı tek taraflı olarak terk edebileceği uyarısında bulundu. Orta Doğu merkezli haber sitesi Middle East Eye’ın aktardığına göre, İranlı yetkililer anlaşma metninde yer alan taahhütlerin uygulanmaması halinde ülkenin kırmızı çizgilerinin aşılmış sayılacağını ve bu durumun anlaşmanın geçerliliğini ortadan kaldıracağını belirtti. Açıklama, ABD ile İran arasında arabulucular aracılığıyla sürdürülen dolaylı müzakerelerin hassas bir aşamada olduğu bir döneme denk geliyor. Mutabakat, nükleer program, yaptırımlar ve bölgesel güvenlik gibi çeşitli başlıkları kapsıyor olsa da, tarafların resmi olarak imzaladığı bir anlaşma olmaktan ziyade, karşılıklı niyet beyanı niteliği taşıyor.
Gelişmenin arka planı
İran ile ABD arasında son dönemde Umman ve Katar gibi ülkelerin arabuluculuğunda bir dizi dolaylı görüşme gerçekleştirildi. Bu görüşmelerin temel amacı, 2015 nükleer anlaşmasının (Kapsamlı Ortak Eylem Planı, JCPOA) yeniden canlandırılması ve ABD'nin eski Başkan Donald Trump döneminde yeniden uygulamaya koyduğu yaptırımların hafifletilmesiydi. Ancak süreç, taraflar arasındaki derin güvensizlik ve hassas konulardaki ayrışmalar nedeniyle ilerleme kaydedemedi. İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini sürdürürken, ABD ise İran'ın balistik füze programı ve bölgesel milis gruplara verdiği destek konusunda endişelerini dile getiriyor. Yazılı mutabakat, bu kilit konularda bir çerçeve oluşturmayı hedefliyordu; ancak İran'ın son uyarısı, Tahran'ın bu süreçteki sabrının tükenmekte olduğunu gösteriyor. İranlı yetkililer, mutabakattaki maddelerin uygulanmadığı takdirde, ülkenin ulusal çıkarlarını korumak adına daha ileri adımlar atmaktan çekinmeyeceğini vurguladı.
Tahran'ın bu çıkışı, özellikle ABD'nin anlaşma kapsamında vermiş olduğu bazı taahhütleri yerine getirmediği yönündeki şikayetlerin ardından geldi. İran, ABD'nin yaptırımları hafifletme veya İran'ın dondurulmuş varlıklarına erişim sağlama konusunda yeterli adımı atmadığını savunuyor. Buna karşılık Washington, İran'ın nükleer programına ilişkin şeffaflık sağlaması ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) ile tam iş birliği yapması gerektiğini belirtiyor. Her iki taraf da diplomatik çözümden yana olduğunu ifade etse de, mevcut güven bunalımı sürecin tıkanmasına neden oluyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran'ın mutabakatı terk etme tehdidi, yalnızca ikili ilişkileri değil, tüm Orta Doğu bölgesini etkileyebilecek bir potansiyele sahip. Nükleer anlaşmanın çökmesi, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini daha da hızlandırmasına yol açabilir ki bu durum İsrail ve Suudi Arabistan başta olmak üzere bölge ülkeleri için ciddi bir güvenlik riski oluşturur. Ayrıca, ABD'nin yaptırım politikasının sürmesi, İran ekonomisini daha da zora sokarken, bölgesel gerginliği artırabilir. Öte yandan, Çin ve Rusya gibi küresel güçler de süreci yakından takip ediyor. Moskova ve Pekin, İran'a yönelik yaptırımların kaldırılmasından yana bir tutum sergilerken, Washington'ın tek taraflı politikalarına karşı çıkıyorlar. Bu durum, büyük güç rekabetinin Orta Doğu'daki yansımalarını da ortaya koyuyor. Avrupa Birliği ise tarafları diyaloğa teşvik ederek krizin tırmanmasını önlemeye çalışıyor ancak somut bir ilerleme kaydedilebilmiş değil.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile ABD arasındaki gerilimin hafifletilmesini ve diplomatik sürecin işlemesini destekliyor. Ankara, İran'la komşuluk ilişkileri ve ticari bağları nedeniyle Tahran üzerindeki yaptırımların sürmesinden olumsuz etkileniyor. Ayrıca, İran'ın nükleer programının askeri boyut kazanması, Türkiye'nin güvenlik çıkarlarına doğrudan tehdit oluşturur. Bu nedenle Türkiye, hem ABD hem de İran ile dengeli bir diplomatik ilişki yürütmeye çalışıyor. Gelişme, Türkiye'nin Orta Doğu'da istikrar arayışını zorlaştırabileceği gibi, enerji ve ticaret alanlarındaki iş birliği fırsatlarını da etkileyebilir.
