İran yönetimi, ABD Başkanı Donald Trump’ın yeni saldırı seçeneklerini değerlendirdiği bir dönemde, ABD savaş gemilerinin İran karasularına yaklaşmasına izin vermeyeceğini duyurdu. İranlı yetkililer, medya ve analistler, savaş ihtimalinin her zamankinden daha yakın olduğunu hissettiklerini ancak geri adım atmayacaklarını belirtiyor. Açıklama, Basra Körfezi’nde artan gerilimin son yansıması olarak değerlendiriliyor.
Gerilimin arka planı
İran Devrim Muhafızları’na bağlı deniz kuvvetleri, son haftalarda Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı’nda ABD donanmasına ait gemilere yönelik uyarılarını sıklaştırdı. Tahran yönetimi, ABD’nin bölgedeki askeri varlığını provokasyon olarak nitelendiriyor ve karasularının ihlal edilmesi durumunda sert karşılık verileceğini açıkladı. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü, yaptığı yazılı açıklamada, “ABD savaş gemilerinin İran’ın egemenlik sahasına yaklaşmasına asla müsamaha göstermeyeceğiz” ifadelerini kullandı. Açıklamada ayrıca, Washington’ın bölgede istikrarsızlık yarattığı ve körfez ülkelerini de tehlikeye attığı vurgulandı.
ABD yönetimi ise İran’ın bu çıkışını “boş tehdit” olarak nitelendiriyor. Beyaz Saray’dan yapılan açıklamada, ABD donanmasının uluslararası sularda seyrüsefer özgürlüğünü korumaya devam edeceği belirtildi. Başkan Trump, geçtiğimiz günlerde yaptığı bir açıklamada, İran’a yönelik yeni yaptırımların ve askeri seçeneklerin masada olduğunu söylemişti. Trump’ın, Ulusal Güvenlik ekibiyle yaptığı toplantıda İran’a yönelik olası saldırı planlarını gözden geçirdiği öne sürüldü. Ancak ABD Savunma Bakanlığı, henüz somut bir askeri harekat kararı alınmadığını bildirdi.
Uzmanlar, İran’ın açıklamalarını iç kamuoyuna yönelik bir güç gösterisi olarak yorumluyor. Tahran’daki siyasi analistler, ekonomik sıkıntılar ve pandemiyle boğuşan ülkede yönetimin dış tehdit algısını canlı tutarak dikkatleri dışarıya çekmeye çalıştığını belirtiyor. Öte yandan İran medyası, Devrim Muhafızları’nın körfezde düzenlediği tatbikatlara geniş yer vererek, ordunun hazır olduğu mesajını veriyor. İranlı yetkililer, olası bir çatışmada bölgedeki ABD üslerinin ve müttefiklerinin de hedef olacağı uyarısında bulunuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Basra Körfezi’ndeki gerilim, küresel enerji arz güvenliği açısından kritik önem taşıyor. Dünya petrolünün yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı’ndan geçiyor. İran’ın boğazı kapatma tehdidi, petrol fiyatlarında dalgalanmalara yol açabilir. Son günlerde Brent petrolünün varil fiyatı, artan jeopolitik riskler nedeniyle yükseliş eğilimi gösterdi. Uluslararası Energy Agency (IEA), olası bir kesintide piyasaların baskı altına gireceği uyarısında bulundu.
Bölgesel aktörler de gelişmeleri yakından izliyor. Suudi Arabistan ve BAE, İran’ın tehditkar tutumundan endişe duyduklarını dile getirirken, Katar ve Umman gibi ülkeler diplomasiye ağırlık verilmesi çağrısı yapıyor. Rusya ve Çin, körfezde tansiyonun düşürülmesi için çağrıda bulundu. Avrupa Birliği ise taraflara itidal telkin ediyor. BM Güvenlik Konseyi’nde konuya ilişkin istişarelerin sürebileceği belirtiliyor.
İran’ın nükleer programı da gerilimin merkezinde. ABD’nin 2018’de nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından İran, uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırmıştı. Taraflar arasında yürütülen dolaylı müzakereler ise şimdiye kadar somut sonuç vermedi. İran, ABD yaptırımlarının kaldırılmasını talep ederken, Washington İran’ın nükleer programını sınırlandırmasını istiyor. Son gelişmeler, diplomatik çözüm umutlarını zayıflatıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Basra Körfezi’ndeki gerilim, Türkiye’nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrarı açısından doğrudan etkili. Türkiye, petrol ve doğalgazının önemli bir kısmını İran’dan ve körfez ülkelerinden tedarik ediyor. Olası bir çatışma, enerji fiyatlarını yükselterek cari açığı ve enflasyonu olumsuz etkileyebilir. Ayrıca Türkiye, İran ile komşu olması nedeniyle sınır güvenliği ve mülteci akını riskiyle karşı karşıya kalabilir. Ankara, şimdiye kadar taraflara diyalog çağrısı yaptı ve arabuluculuk rolü üstlenmeye istekli olduğunu gösterdi. Türkiye’nin denge politikası, hem Batı ile ilişkilerini hem de İran ile ekonomik bağlarını koruma hedefi taşıyor.
