İran ile ABD arasında 21 Haziran'da İsviçre'de başlaması planlanan nükleer müzakereler öncesinde, Tahran'ın müzakere heyetinde yer alacak üç kilit isim dikkat çekiyor. Bu isimler, İran'ın müzakere stratejisini ve Washington'a karşı izleyeceği tutumu belirleyecek. İran Dini Lideri Ali Hamaney'e yakınlıklarıyla bilinen bu üç figür, ülkenin nükleer programı ve yaptırımların kaldırılması konularında belirleyici rol oynayacak. Müzakerelerin yeniden başlaması, 2015'te imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı'nın (KOEP) yeniden canlandırılması umutlarını artırmıştı. Ancak İran'ın son dönemde uranyum zenginleştirme faaliyetlerini hızlandırması ve uluslararası denetimleri kısıtlaması, taraflar arasındaki güven bunalımını derinleştirmiş durumda.
Arka Plan: Nükleer Anlaşmanın Geleceği
KOEP, 2015'te İran ile P5+1 ülkeleri (ABD, Rusya, Çin, Fransa, İngiltere ve Almanya) arasında imzalanmıştı. Anlaşma, İran'ın nükleer faaliyetlerini kısıtlaması karşılığında yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak 2018'de dönemin ABD Başkanı Donald Trump'ın anlaşmadan tek taraflı çekilmesi ve yaptırımları yeniden uygulamaya koyması, süreci çıkmaza soktu. İran da buna karşılık nükleer taahhütlerini kademeli olarak ihlal etmeye başladı. Joe Biden'ın başkanlık koltuğuna oturmasıyla birlikte müzakerelere dönüş umutları canlandı, ancak Taraflar arasında özellikle yaptırımların kapsamı ve İran'ın nükleer faaliyetlerinin denetimi konularında ciddi görüş ayrılıkları bulunuyor.
Müzakere heyetinin başında yer alan İran Dışişleri Bakanı Muhammed Cevad Zarif'in yanı sıra, Dini Lider'in danışmanlarından ve nükleer programın mimarlarından oluşan üç isim, Tahran'ın kırmızı çizgilerini belirlemede etkili olacak. Bu isimlerin ABD'ye karşı sert tutumlarıyla bilinmesi, müzakerelerin seyrini zorlaştırabilir. Uzmanlar, özellikle İran'ın balistik füze programı ve bölgesel vekil güçler üzerindeki etkisi gibi konuların masaya yatırılmasının, taraflar arasında uzlaşmayı güçleştirebileceğini belirtiyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İran-ABD müzakereleri, sadece ikili ilişkileri değil, aynı zamanda Orta Doğu'daki güç dengelerini de yakından ilgilendiriyor. İran'ın nükleer anlaşmaya dönmesi, BM Güvenlik Konseyi'nin yaptırımlarının kalkmasına ve İran ekonomisinin rahatlamasına yol açabilir. Bu da Tahran'ın bölgede Suudi Arabistan ve İsrail'e karşı elini güçlendirebilir. İsrail, İran'ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına karşı çıkarken, Suudi Arabistan da olası bir İran nükleer silahına karşı kendi nükleer programını geliştirme sinyalleri veriyor.
Diğer yandan, Rusya ve Çin, İran'ın nükleer anlaşmaya dönüşünü desteklemekle birlikte, ABD'nin bölgede yeniden angaje olmasını dikkatle izliyor. Moskova ve Pekin, İran'ı kendi nüfuz alanlarında tutmak istiyor. Ayrıca İran'ın enerji ihracatının artması, küresel petrol piyasalarında arz fazlasına yol açabilir ve fiyatları aşağı çekebilir. Bu durum, hem üretici hem de tüketici ülkeler için yeni dengeler yaratacaktır.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran ile ABD arasındaki nükleer müzakereler, Türkiye'yi doğrudan ilgilendirmektedir. Türkiye, hem İran ile komşu olması hem de enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan karşılaması nedeniyle bu süreçten etkilenecektir. Olası bir anlaşma, İran'a yönelik yaptırımların hafiflemesine ve Türkiye-İran ticaretinin artmasına olanak tanıyabilir. Ayrıca, İran doğalgazının Avrupa'ya taşınması projeleri yeniden canlanabilir. Ancak anlaşmazlık durumunda, bölgesel gerilimler artabilir ve Türkiye, İran kaynaklı göç, terörizm ve güvenlik tehditleriyle karşı karşıya kalabilir. Türk dış politikası, bu süreçte hem batılı müttefikleriyle hem de İran'la dengeli bir çizgi izlemek durumundadır.
