İran, ABD ile yeniden başlaması muhtemel diplomatik görüşmelerde, üç kritik başlığı müzakere masasına taşımaya hazırlanıyor: Hürmüz Boğazı’nın güvenliği, yurt dışında dondurulan İran varlıkları ve Lübnan’daki siyasi-askeri nüfuzun geleceği. Tahran yönetimi, Washington’la dolaylı veya doğrudan temasların yeniden başlaması halinde bu konuları kırmızı çizgileri olarak belirlemiş durumda. İranlı diplomatik kaynaklara göre, müzakerelerin zamanlaması ve formatı henüz netleşmemiş olsa da, ülkenin dış politika bürokrasisi masaya hangi kozları süreceğini şimdiden belirledi.
Gelişmenin arka planı: İran’ın stratejik öncelikleri
Hürmüz Boğazı, küresel petrol arzının yaklaşık %20’sinin geçtiği stratejik bir su yolu. İran, yıllardır bu bölgedeki askeri varlığını ABD ve koalisyon güçlerine karşı bir koz olarak kullanıyor. Tahran, özellikle 2019’da Suudi Aramco tesislerine yönelik saldırılar ve artan gerginliklerin ardından Boğaz’ın güvenliğini ABD ile yapılacak herhangi bir anlaşmanın merkezine koymayı planlıyor. İranlı yetkililere, Boğaz’ın “ortak güvenlik” altına alınması karşılığında yaptırımların hafifletilmesini talep edebilecekleri sinyali verildi.
İkinci öncelik olan dondurulmuş fonlar, İran’ın yurt dışında bloke edilen petrol gelirleri ve banka varlıklarını kapsıyor. Tahran, Güney Kore’deki yaklaşık 7 milyar dolarlık varlığının serbest bırakılmasını uzun süredir talep ediyor ancak ABD yaptırımları nedeniyle bu fonlara erişemiyor. Ayrıca Irak ve Lüksemburg’da da benzer şekilde bloke edilmiş milyarlarca dolar değerinde İran varlığı bulunuyor. İranlı müzakereciler, bu fonların çözülmesinin ekonomik krizin hafifletilmesi için hayati olduğunu düşünüyor.
Lübnan ise İran’ın bölgesel nüfuzunun en önemli ayağı. Hizbullah üzerinden Lübnan siyasetine ve güvenlik dinamiklerine yön veren Tahran, ABD ile yapılacak görüşmelerde Lübnan’daki varlığının sorgulanmasına karşı çıkacak. İran, Hizbullah’ın meşru bir siyasi parti ve silahlı grup olarak tanınmasını, ayrıca Lübnan’ın yeniden yapılanmasında söz sahibi olmayı hedefliyor. Beyrut’taki son siyasi kriz ve cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki tıkanıklık, İran’ın bu dosyayı müzakerelerde önemli bir pazarlık aracı haline getirdi.
Bölgesel ve küresel boyut: Görüşmelerin olası yansımaları
ABD ile İran arasında yeniden başlayacak müzakereler, sadece ikili ilişkileri değil, tüm Ortadoğu’nun güvenlik mimarisini etkileyebilir. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, Hürmüz Boğazı’nın güvenliği konusunda İran’la varılacak bir mutabakatı yakından izliyor. Bu ülkeler, Boğaz’da askeri gerilimin azalmasını isterken, İran’ın nükleer programı ve balistik füze kapasitesi konusunda da ABD’nin taviz vermesinden endişe ediyor.
Öte yandan, İran’ın dondurulmuş varlıklarına erişim sağlaması, küresel petrol piyasalarında arz artışı beklentisi yaratabilir. Bu durum, OPEC+ içindeki dengeleri değiştirebilir ve petrol fiyatlarında aşağı yönlü baskı oluşturabilir. Ayrıca, İran’ın ekonomik toparlanması, bölgesel ticaret ve enerji koridorlarında yeni fırsatlar doğurabilir. Ancak ABD’deki seçim ekonomisi ve Kongre’deki İran karşıtı blok, hızlı bir anlaşmanın önündeki en büyük engeller olarak görülüyor.
Lübnan boyutu ise Doğu Akdeniz’deki enerji rekabetiyle doğrudan bağlantılı. İsrail ve Lübnan arasındaki deniz sınırı anlaşmazlığı, Hizbullah’ın tehdit algısını artırırken, İran’ın Lübnan’daki konumu Doğu Akdeniz gaz sahalarının güvenliğini de ilgilendiriyor. ABD’nin bu dosyada İran’a ne kadar alan tanıyacağı, bölgedeki ABD müttefikleri için belirleyici olacak.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran-ABD müzakereleri, Türkiye’yi doğrudan etkileyebilecek üç sonuç doğurabilir. Birincisi, Hürmüz Boğazı’nın güvenliğine ilişkin bir anlaşma, Türkiye’nin enerji ithalat rotalarını dolaylı olarak etkileyerek doğalgaz ve petrol fiyatlarında istikrar sağlayabilir. İkincisi, İran varlıklarının çözülmesi, Türkiye-İran ticaret hacmini artırabilir ve iki ülke arasındaki SWIFT sorunlarını hafifletebilir. Üçüncüsü, Lübnan’da İran’ın etkisinin korunması, Türkiye’nin Doğu Akdeniz’deki enerji projeleri ve Lübnan’daki siyasi nüfuz mücadelesinde dengeleri değiştirebilir. Ankara, bu süreci yakından takip ederken ABD ve İran’la ikili ilişkilerinde manevra alanını korumaya çalışacaktır.
