İranlı üst düzey bir yetkili Reuters haber ajansına yaptığı açıklamada, Amerika Birleşik Devletleri ile yapılması planlanan mutabakat zaptının son taslağının, Tahran'ın nükleer çalışmalarından Hürmüz Boğazı'nın yeniden açılmasına ve ABD'nin İran petrolüne yönelik yaptırım muafiyetlerine kadar geniş bir yelpazede konuyu kapsadığını belirtti. Yetkiliye göre, nihai anlaşma önümüzdeki günlerde müzakere edilecek. Bu gelişme, uzun süredir devam eden dolaylı görüşmelerin somut bir aşamaya geldiğine işaret ediyor.
Mutabakatın kapsamı ve müzakerelerin seyri
İranlı yetkili, taslak metnin İran'ın nükleer programının sınırlandırılması, uluslararası denetimlere izin verilmesi ve buna karşılık ABD'nin petrol yaptırımlarını hafifletmesi gibi maddeler içerdiğini aktardı. Ayrıca, bölgesel güvenlik bağlamında Hürmüz Boğazı'nın serbest geçişe açık tutulması da anlaşmanın önemli bir parçası olarak öne çıkıyor. Yetkili, "Taraflar arasında önemli ilerleme kaydedildi, ancak henüz son noktaya gelinmedi" ifadelerini kullandı. Müzakerelerin, İran'ın devrim muhafızları ordusunun terör örgütleri listesinden çıkarılması ve Tahran yönetimine ait dondurulmuş varlıkların serbest bırakılması gibi hassas başlıkları da içerdiği belirtiliyor.
Diplomatik kaynaklar, sürecin Umman ve Katar arabuluculuğunda yürütüldüğünü, ABD ve İran heyetlerinin doğrudan değil, dolaylı olarak müzakere ettiğini vurguluyor. Özellikle petrol piyasalarında arz endişelerini hafifletmek isteyen Washington'un, İran'ın günlük ham petrol ihracatını kademeli olarak artırmasına izin verebileceği konuşuluyor. Buna karşılık İran'ın, uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60'tan daha düşük bir orana çekmesi ve Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) denetçilerine tam erişim izni vermesi bekleniyor.
Bölgesel ve küresel boyut
Olası bir anlaşma, Ortadoğu'da dengeleri değiştirme potansiyeli taşıyor. Petrol piyasaları, İran'ın yeniden küresel pazara dönmesiyle arz fazlası oluşabileceği endişesiyle hareketlenirken, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi bölgesel rakiplerin tepkisi merak konusu. Ayrıca İsrail, İran'ın nükleer kapasitesinin herhangi bir şekilde tanınmasına şiddetle karşı çıkıyor ve bu yöndeki adımları 'varoluşsal bir tehdit' olarak nitelendiriyor. ABD'nin İran'la varacağı bir anlaşma, aynı zamanda Tahran yönetiminin Yemen'deki Husiler ve Lübnan'daki Hizbullah başta olmak üzere bölgedeki vekil güçlerine verdiği desteğin sınırlandırılmasını da içerebilir.
Küresel ölçekte, ABD-İran mutabakatı, Rusya-Ukrayna savaşının yarattığı enerji krizine alternatif bir çözüm sunabilir. Avrupa ülkeleri, İran gazının Avrupa'ya ulaştırılması ihtimaline sıcak bakarken, Çin ise anlaşmanın kendi enerji güvenliğine katkı sağlayacağını hesaplıyor. Bununla birlikte, İran'ın nükleer programı konusunda derin güvensizlikler devam ediyor; UAEA'nın son raporlarında İran'ın yüzde 84 saflıkta uranyum ürettiği iddia edilmişti.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ihtiyacının büyük bir kısmını ithal eden bir ülke olarak İran ile ABD arasında varılacak bir mutabakattan doğrudan etkilenecektir. Anlaşma, Türkiye'nin İran'dan doğal gaz ve petrol alımını kolaylaştırabilir, aynı zamanda ABD yaptırımları nedeniyle yaşanan ödeme ve lojistik sorunları da hafifletebilir. Bölgesel olarak, İran'ın uluslararası sisteme yeniden entegrasyonu, Türkiye'nin Kafkasya ve Orta Doğu'daki nüfuz alanında yeni diplomatik denklemler oluşturabilir. Ancak, İran'ın nükleer programının sınırlandırılmasına yönelik anlaşma, Türkiye'nin güvenlik kaygılarını da gidermeli; aksi takdirde bölgede silahlanma yarışı tetiklenebilir. Türk dış politikasının, ABD ve İran arasındaki bu süreçte dengeli bir duruş sergilemesi ve enerji tedarik güvenliğini önceliklendirmesi bekleniyor.
