İran ile ABD arasında nükleer anlaşma ve yaptırımların kaldırılmasına yönelik müzakereler, kritik 100. gün eşiğine yaklaşırken tıkanmış durumda. Tahran yönetimi, anlaşmanın bir parçası olarak yurtdışında dondurulmuş 24 milyar dolarlık varlıklarının serbest bırakılmasını şart koşuyor. ABD ise İran’ın nükleer faaliyetlerinde şeffaflık sağlaması ve bölgesel gerilimi azaltması konusunda somut adımlar bekliyor. Süreç, İsviçre ve Umman’ın arabuluculuğunda yürütülen dolaylı görüşmelerle devam ederken, tarafların pozisyonlarındaki katılık çözümü zorlaştırıyor. Uzmanlar, İran’ın 24 milyar dolar talebinin ekonomik krizle boğuşan ülke için hayati önem taşıdığını, ancak ABD’nin iç siyasi dengeleri nedeniyle bu talebi karşılamakta zorlandığını belirtiyor.
Müzakerelerin arka planı ve tarafların tutumu
İran ile ABD arasındaki dolaylı müzakereler, 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nın (JCPOA) yeniden canlandırılmasını hedefliyor. Eski ABD Başkanı Donald Trump’ın 2018’de anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırım uygulamaya başlamasıyla krize giren süreç, Biden yönetiminin göreve gelmesiyle yeniden ivme kazandı. Ancak İran, yaptırımların kaldırılması karşılığında nükleer programını kısıtlama taahhüdünde bulunmayı reddediyor ve öncelikle ekonomik rahatlamayı talep ediyor.
İran’ın talep ettiği 24 milyar dolar, başta Güney Kore ve Irak olmak üzere çeşitli ülkelerde dondurulmuş durumda. Bu varlıklar, İran’ın petrol ihracatı karşılığında elde ettiği ancak ABD yaptırımları nedeniyle kullanamadığı gelirlerden oluşuyor. Tahran, bu fonların serbest bırakılmasının enflasyonu düşürmek ve temel ithalatı finanse etmek için kritik olduğunu savunuyor. Öte yandan ABD, İran’ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerinde son dönemdeki artışı ve uluslararası denetimlerdeki kısıtlamaları gerekçe göstererek, anlaşmaya varılmadan varlıkların serbest bırakılmasına yanaşmıyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD gerilimi, Orta Doğu’daki istikrarı doğrudan etkiliyor. İran’ın nükleer programa yaklaşımı, komşu ülkeler ve İsrail tarafından yakından izleniyor. İsrail, İran’ın nükleer silah kapasitesine ulaşmasına izin verilmeyeceğini defalarca vurgularken, Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri de sürecin sonucuna göre kendi nükleer programlarını şekillendirmeyi planlıyor. Küresel ölçekte ise İran’ın petrol ihracatındaki kısıtlamalar, enerji piyasalarında arz endişelerine yol açıyor. Çin ve Hindistan gibi büyük alıcılar, İran petrolüne erişim konusunda ABD yaptırımları nedeniyle sınırlı hareket edebiliyor.
Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA), İran’ın denetimlere tam işbirliği sağlamamasından endişe duyduğunu ifade ediyor. Ajansın son raporuna göre, İran yüzde 60’a varan oranlarda uranyum zenginleştiriyor ve bu seviye askeri kullanıma oldukça yakın. Batılı ülkeler, İran’ın bu faaliyetleri askıya almasını ve IAEA’nın taleplerini karşılamasını bekliyor. Ancak Tahran, bu adımları atması durumunda ABD’nin yaptırımları kaldıracağına dair güvence istiyor. Güven bunalımı, müzakerelerdeki en büyük engel olarak öne çıkıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile komşu olması nedeniyle bu krizden doğrudan etkileniyor. İran yaptırımları, Türkiye’nin enerji ithalatı ve ticaretini olumsuz etkiliyor. Türkiye, doğalgaz ihtiyacının önemli bir kısmını İran’dan karşılıyor; ayrıca sınır ticareti ve lojistik bağlantılar da baskı altında. Türkiye, ABD’nin yaptırım politikalarına katılmadığı için İran ile ekonomik ilişkilerini sürdürmeye çalışıyor, ancak bu durum Washington ile zaman zaman gerilime yol açıyor. Taraflar arasında bir anlaşma sağlanması, Türkiye’nin enerji arz güvenliğini artırabilir ve bölgesel ticaretin önünü açabilir. Öte yandan, krizin tırmanması halinde Türkiye, İran kaynaklı güvenlik tehditleri (göç, terör, uyuşturucu kaçakçılığı) ile de mücadele etmek zorunda kalabilir. Ankara, bu nedenle diyalog ve diplomasiyi desteklerken, kendi ulusal çıkarlarını korumaya çalışıyor.
