İran Cumhurbaşkanı Mesud Pezeşkiyan, İran'ın ABD ile yürüttüğü müzakerelere artık güvenmediğini açıkladı. Pezeşkiyan, Washington'un geçmişte verdiği sözleri tutmadığını ve müzakere sürecinin İran için bir fayda sağlamadığını belirtti. Bu açıklama, taraflar arasında devam eden dolaylı görüşmelerin geleceğini belirsizliğe sürüklerken, bölgesel gerilimi de artırabilecek nitelikte.
Güvensizliğin Arka Planı: ABD'nin Tutarsız Politikaları
İran'ın ABD ile müzakerelere olan güvensizliği yeni değil. 2015 yılında imzalanan Kapsamlı Ortak Eylem Planı (KOEP) olarak bilinen nükleer anlaşma, İran'ın nükleer programını sınırlandırması karşılığında yaptırımların kaldırılmasını öngörüyordu. Ancak 2018'de ABD Başkanı Donald Trump'ın tek taraflı olarak anlaşmadan çekilmesi ve yeniden yaptırımları başlatması, İran'da derin bir hayal kırıklığı yarattı. İran, bir yıl boyunca anlaşmaya bağlı kaldı; fakat Avrupa ülkelerinin de yükümlülüklerini yerine getirmemesi üzerine uranyum zenginleştirme seviyesini kademeli olarak artırdı.
Pezşkiyan hükümeti, 2024'te göreve gelmesinin ardından batılı ülkelerle ilişkileri onarma sinyali vermişti. Ancak İran'ın, ABD'nin yeni yönetimiyle yürüttüğü dolaylı müzakerelerden somut bir sonuç alamaması, Tahran'da güvensizliği daha da pekiştirdi. İranlı yetkililer, ABD'nin yaptırımları hafifletme konusunda isteksiz davrandığını, buna karşın İran'dan tek taraflı tavizler beklediğini dile getiriyor.
Uzmanlara göre, ABD'nin İran'a yönelik politikasındaki belirsizlik ve Kongre'deki muhalefet, müzakerelerin ilerlemesini zorlaştırıyor. Ayrıca İran'ın bölgesel faaliyetleri ve füze programı, Batı'nın endişelerini artırırken, Tahran bu konuların müzakere masasına getirilmesine sıcak bakmıyor.
Bölgesel ve Küresel Yansımalar
İran'ın müzakerelere güvenini yitirmesi, Orta Doğu'daki güç dengelerini doğrudan etkileyebilir. İran, nükleer programını ilerletme konusunda daha cesur adımlar atabilir; bu da İsrail ve Körfez ülkelerinde güvenlik kaygılarını tetikleyebilir. Suudi Arabistan ve BAE gibi ülkeler, İran ile ilişkilerini normalleştirme yolunda adımlar atmıştı; ancak nükleer krizin tırmanması bu süreci sekteye uğratabilir.
Küresel düzeyde ise, İran'ın elindeki yüksek oranda zenginleştirilmiş uranyum stoku ve nükleer silah üretme kapasitesine yaklaşması, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (UAEA) tarafından endişeyle izleniyor. Müzakerelerin çökmesi halinde, İran'ın Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Anlaşması'ndan (NPT) çekilmesi ve askeri nükleer programını hızlandırması riski masada. Bu durum, ABD ve müttefiklerini askeri seçenekleri değerlendirmeye itebilir.
Öte yandan, Rusya ve Çin gibi aktörler, İran ile enerji ve savunma alanında işbirliğini derinleştirerek Batı'nın yaptırımlarını delmeye çalışıyor. İran'ın batıya güvenmemesi, Tahran'ı Moskova ve Pekin'e daha da yakınlaştırabilir; bu da küresel jeopolitikte yeni bir bloklaşmayı beraberinde getirebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
İran'ın ABD ile müzakerelere güvenini kaybetmesi, Türkiye için hem riskler hem de fırsatlar barındırıyor. Türkiye, İran ile ticari ve enerji ilişkilerini sürdürürken, Batı ile de müttefiklik bağını koruyor. Müzakerelerin çökmesi ve yaptırımların sıkılaşması, Türkiye üzerinden yapılan ticaretin sekteye uğramasına yol açabilir; ayrıca İran'ın nükleer programını hızlandırması, bölgede yeni bir silahlanma yarışını tetikleyerek Türkiye'nin güvenlik çevresini olumsuz etkiler. Öte yandan Türkiye, arabuluculuk rolü üstlenerek diplomatik etkisini artırabilir ve bölgesel istikrarın sağlanmasında kilit bir aktör olabilir. Enerji arz güvenliği açısından ise İran'dan doğal gaz akışının kesilme riski, Türkiye'nin alternatif kaynaklara yönelmesini zorunlu kılabilir.
