İran Dışişleri Bakanı Abbas Arakçi, cuma günü New York'ta Birleşmiş Milletler Genel Kurulu çerçevesinde gazetecilere yaptığı açıklamada, İran'ın ABD'ye stratejik Hürmüz Boğazı'nın açılması için "somut" bir 7 günlük plan sunduğunu ve karar merciinin artık Washington olduğunu belirtti. Reuters'ın aktardığına göre Arakçi, "Somut bir plan verdik. Artık top ABD'de. Eğer planı kabul ederlerse, yedi gün içinde Hürmüz Boğazı'ndan geçiş yeniden başlayabilir. Aksi takdirde tüm seçenekler masada" ifadelerini kullandı. Tahran'ın bu çıkışı, son haftalarda bölgede artan gerilim ve Hürmüz Boğazı'ndaki seyrüsefer krizinin ardından geldi.
Gelişmenin Arka Planı: Hürmüz'de Tırmanan Kriz
Hürmüz Boğazı, dünya petrol arzının yaklaşık beşte birinin geçtiği, İran ile Umman arasında yer alan stratejik bir su yolu. Son aylarda bölgede yaşanan gemi sabotajları, İran Devrim Muhafızları'na bağlı hızlı botların ticari gemilere müdahalesi ve ABD donanmasının refakat görevlerini artırması, boğazda güvenlik endişelerini zirveye taşımış durumda. İran daha önce, nükleer anlaşmanın canlandırılması görüşmelerinin çökmesi ve ABD yaptırımlarının sürmesi halinde Hürmüz'ü kapatmakla tehdit etmişti. Arakçi'nin açıklaması, İran'ın hem askeri tehdidini sürdürdüğünü hem de diplomatik bir çıkış kapısı araladığını gösteriyor.
İran'ın sunduğu 7 günlük planın ayrıntıları henüz kamuoyuna yansımadı. Ancak diplomatik kaynaklar, planın İran'ın boğazdaki denetim faaliyetlerini askıya alması, buna karşılık ABD'nin İran petrokimya ihracatına yönelik bazı yaptırımları hafifletmesi ve tutuklu takası gibi güven artırıcı adımları içerebileceğini öne sürüyor. Arakçi, açıklamasında planın "kapsamlı ve nihai" olduğunu vurgulayarak, ABD'nin olumlu yanıt vermemesi halinde İran'ın kendi güvenlik önceliklerini hayata geçireceğini ima etti.
Beyaz Saray ve Dışişleri Bakanlığı'ndan henüz resmi bir açıklama gelmedi. ABD yönetimi daha önce İran ile doğrudan müzakereye kapalı olmadığını, ancak ön koşul olarak İran'ın bölgedeki "yıkıcı faaliyetlerine" son vermesi gerektiğini belirtmişti. Uzmanlar, Washington'un seçim öncesi dönemde İran ile görünür bir anlaşmaya sıcak bakmayabileceğini, zira bunun siyasi maliyetinin yüksek olacağını değerlendiriyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Enerji Piyasaları ve Güç Dengesi
Hürmüz Boğazı'ndaki istikrarsızlık, küresel enerji piyasaları için birinci derecede risk unsuru. Boğazdan günlük yaklaşık 20 milyon varil petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz geçiyor. Herhangi bir kesinti, petrol fiyatlarında ani sıçramalara ve küresel enflasyon baskılarına yol açabilir. İran'ın planı, Çin, Hindistan, Japonya ve Güney Kore gibi enerji ithalatçısı Asya ülkeleri tarafından da yakından takip ediliyor. Çin, İran'ın en büyük petrol alıcısı konumunda ve Tahran üzerindeki Batı yaptırımlarına rağmen ticaretini sürdürüyor.
Bölgesel aktörler açısından Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri, İran'ın boğazdaki herhangi bir askeri hareketliliğinden doğrudan etkilenecek ülkeler. Körfez İşbirliği Konseyi, son haftalarda ABD'ye boğazda güvenliğin sağlanması için daha fazla askeri varlık konuşlandırması çağrısı yapmıştı. Öte yandan İsrail, İran'ın nükleer programına yönelik endişelerini koruyor ve Tahran'ın diplomatik hamlesini zaman kazanma taktiği olarak görüyor. Rusya ise İran ile enerji ve askeri işbirliğini derinleştirerek bölgede etkisini artırma çabasında.
BM Genel Kurulu marjında yapılan bu açıklama, İran'ın uluslararası kamuoyuna "makul taraf" mesajı verme çabası olarak da okunabilir. Arakçi'nin New York'ta gazetecilerin karşısına çıkması, Tahran'ın diplomatik kanalları açık tutmaya istekli olduğunu gösteriyor. Ancak ABD'nin yanıtı, bölgedeki tansiyonun seyrini belirleyecek. Eğer Washington planı reddederse, Hürmüz'de yeni bir gerilim dalgası ve olası askeri çatışma riski gündeme gelebilir. Kabul edilirse, bu, İran ile Batı arasında yıllardır süren düşmanlıkta nadir bir diplomasi başarısı olarak tarihe geçebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı'nda yaşanan gerilim, Türkiye'nin enerji güvenliği ve bölgesel istikrarı açısından doğrudan önem taşıyor. Türkiye, petrol ve doğalgaz ihtiyacının büyük bölümünü İran ve Körfez ülkelerinden karşılıyor; boğazdaki bir kriz, enerji ithalat maliyetlerini artırarak cari açığı ve enflasyonu olumsuz etkileyebilir. Ayrıca İran ile ABD arasındaki olası bir yumuşama, Türkiye'nin İran ile yürüttüğü ticaret ve enerji işbirliğini de rahatlatabilir. Ancak olası bir askeri çatışma, Türkiye'nin güney sınırında yeni bir istikrarsızlık dalgası yaratabilir ve mülteci akınını tetikleyebilir. Ankara'nın, hem ABD hem İran nezdinde diplomatik kanalları açık tutarak denge politikası izlemesi kritik önemde.
