ABD ile İran arasındaki gerilim, iki ülkenin de gece saldırılarını ikinci gün üst üste durdurmasıyla nispeten yatışmış görünüyor. İran'ın Birleşmiş Milletler Büyükelçisi Amir Saeid Iravani, ABD Başkanı Donald Trump'ın gece saldırılarına ara vererek müzakereye zemin hazırladığını belirtti. Bu gelişme, petrol fiyatlarında düşüşe neden olurken, bölgesel savaş endişeleri de bir nebze hafifledi. Ancak taraflar arasındaki güvensizlik ve nükleer program konusundaki derin anlaşmazlık, kalıcı bir çözümün önündeki en büyük engel olarak duruyor.
Gelişmenin arka planı
ABD Başkanı Donald Trump'ın, İran'ın nükleer tesislerine yönelik olası bir askeri operasyon emri verdiği, ancak son anda vazgeçtiği yönündeki haberler, geçtiğimiz hafta uluslararası kamuoyunda geniş yankı uyandırmıştı. New York Times'ın haberine göre Trump, İran'ın nükleer programını durdurmak amacıyla planlanan saldırıyı, hedeflerin büyüklüğü ve olası kayıpları nedeniyle iptal etti. İran'ın BM Büyükelçisi Iravani ise yaptığı açıklamada, Trump'ın gece saldırılarını durdurma kararını 'müzakere için bir fırsat penceresi' olarak değerlendirdi. Iravani, Tahran'ın diplomasiye açık olduğunu ancak ulusal çıkarları ve egemenliği konusunda geri adım atmayacağını vurguladı.
İki ülke arasındaki gerilim, İran'ın uranyum zenginleştirme faaliyetlerini artırması ve ABD'nin 2018'de nükleer anlaşmadan çekilmesinin ardından yaptırımları yeniden devreye sokmasıyla tırmanmıştı. Son haftalarda Basra Körfezi'nde ticari gemilere yönelik saldırılar ve ABD'nin bölgeye ek askeri güç konuşlandırması, tarafları savaşın eşiğine getirmişti. Ancak her iki tarafın da tam ölçekli bir çatışmadan kaçınmak istediği, bu nedenle söylem ile eylem arasında bir denge kurmaya çalıştığı görülüyor.
İran'ın nükleer programı, uluslararası toplumun ana gündem maddelerinden biri olmaya devam ediyor. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı'nın (UAEA) son raporlarına göre, İran, uranyumu yüzde 60 oranında zenginleştirme kapasitesine ulaşmış durumda. Bu oran, silah yapımında kullanılan yüzde 90'lık seviyeye oldukça yakın. ABD ve Avrupalı müttefikler, İran'ın nükleer silah üretme potansiyelinden endişe ederken, Tahran yönetimi programının tamamen barışçıl olduğunu savunuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD ile İran arasındaki gerilimin düşmesi, petrol piyasalarına olumlu yansıdı. Brent petrolün varil fiyatı, iki gün üst üste yaşanan düşüşle birlikte 60 doların altına geriledi. Analistler, piyasanın savaş riskini fiyatlamaya başladığını ancak diplomasi umutlarının fiyatları baskıladığını belirtiyor. Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve Katar gibi Körfez ülkeleri, bölgesel bir çatışmanın kendi ekonomilerine ve enerji altyapılarına verebileceği zarardan endişe ediyor. Bu nedenle bu ülkeler, taraflar arasında arabuluculuk yapmak için yoğun çaba sarf ediyor.
Öte yandan, Rusya ve Çin de İran dosyasında aktif bir diplomasi yürütüyor. Moskova, Tahran'a askeri ve ekonomik destek sağlarken, Pekin ise İran'dan ucuz petrol alımına devam ediyor. Bu durum, ABD'nin İran'a yönelik yaptırım politikasının etkinliğini azaltıyor. Ayrıca, Çin'in arabuluculuğunda Suudi Arabistan ile İran arasında geçen yıl sağlanan normalleşme anlaşması, bölgedeki diplomatik dinamikleri değiştirmişti. Bu anlaşma, Tahran'ın uluslararası alanda tamamen izole olmasını engelliyor.
İsrail ise ABD'nin İran politikasını yakından takip ediyor. İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu, İran'ın nükleer programına yönelik askeri seçeneklerin masada tutulması gerektiğini savunuyor. İsrail'in bu tutumu, ABD'nin müzakere sinyalleriyle çelişebilir. Bölgedeki bir diğer önemli aktör olan Türkiye ise, komşusu İran'daki gelişmeleri dikkatle izliyor. Türkiye, İran ile ekonomik ilişkilerini sürdürmekle birlikte, bölgesel istikrarın bozulmasından endişe ediyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD ile İran arasındaki gerilimin düşmesi, Türkiye açısından olumlu bir gelişme olarak değerlendirilebilir. Türkiye, İran ile komşu olması nedeniyle iki ülke arasındaki olası bir çatışmadan doğrudan etkilenecektir. Savaş ihtimali, Türkiye'nin güney sınırında yeni bir göç dalgasına, enerji tedarikinde aksamalara ve ticaret hacminin daralmasına yol açabilir. Bu nedenle Ankara, Tahran ile Washington arasındaki diyaloğun sürmesini ve bölgesel istikrarın korunmasını destekliyor. Ayrıca, Türkiye'nin enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü karşıladığı İran, Türkiye için kritik bir ticari ortak. Bu bağlamda, gerilimin azalması Türkiye'nin enerji güvenliği açısından da olumlu. Ancak Türkiye, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarına uymamakta kararlı ve bu durum zaman zaman Ankara ile Washington arasında sürtüşmelere neden oluyor. Yine de diplomatik kanalların açık kalması, tüm bölge ülkelerinin çıkarına.
