ABD ile İran arasında son günlerde karşılıklı saldırılar belirgin şekilde arttı. Bu gelişmeler, iki ülke arasında süregelen gerilimi yeni bir boyuta taşıdı. Uzmanlar, İran'ın nükleer müzakerelerde elini güçlendirmek için bu taktiği kullandığını belirtiyor. ABD ise bölgedeki müttefiklerini koruma gerekçesiyle karşılık veriyor. Ortadoğu'nun birçok noktasında etkisi hissedilen bu gerginlik, Körfez ülkeleri ve Irak başta olmak üzere bölgesel aktörleri de endişelendiriyor. Gerilimin daha da tırmanması halinde, son yılların en ciddi askeri çatışmasına dönüşme riski bulunuyor.
Gelişmenin arka planı
Son iki haftada İran destekli milis gruplar, ABD askeri üslerine yönelik saldırılarını artırdı. Suriye ve Irak'ta konuşlu ABD güçlerine yönelik roket ve insansız hava aracı saldırıları düzenlendi. Buna karşılık ABD, Suriye'de İran bağlantılı hedefleri vurdu. ABD Savunma Bakanlığı, yapılan hava saldırılarında İran Devrim Muhafızları'na bağlı tesislerin hedef alındığını açıkladı. İran ise ABD'yi bölgede istikrarsızlık yaratmakla suçluyor. Tahran yönetimi, nükleer programa ilişkin müzakerelerde kazanım elde etmek için askeri güç kullanımını bir araç olarak görüyor. Uzmanlar, bu döngüsel çatışmanın iki tarafı da tatmin etmediğini, aksine daha büyük bir savaş olasılığını artırdığını vurguluyor.
ABD'nin İran'a yönelik maksimum baskı politikası, nükleer anlaşmanın rafa kalkmasıyla birlikte yerini daha doğrudan askeri karşılıklara bıraktı. ABD Başkanı Donald Trump döneminde başlayan bu politika, Biden yönetiminde de devam etti. Ancak İran, nükleer programa hız vererek bu baskıya yanıt verdi. Son aylarda uranyum zenginleştirme seviyesini %60'a çıkaran Tahran, uluslararası toplumun tepkisini çekiyor. ABD ve müttefikleri, İran'ın nükleer silah elde etmesini engellemek için diplomatik ve askeri seçenekleri masada tutuyor.
Bölgesel ve küresel boyut
İran-ABD gerginliği sadece ikili ilişkileri değil, tüm Ortadoğu'yu etkiliyor. Suudi Arabistan ve Birleşik Arap Emirlikleri gibi Körfez ülkeleri, İran'ın bölgesel yayılmacılığından endişe ediyor. İsrail ise İran'ın nükleer programını varoluşsal bir tehdit olarak görüyor ve sık sık askeri müdahale sinyali veriyor. Irak ve Suriye ise bu çatışmanın sahnesi haline gelmiş durumda. İran destekli milislerin ABD üslerine saldırması, bu ülkelerdeki egemenliği zayıflatıyor. Ayrıca, İran'ın Yemen'deki Husilere desteği, Suudi Arabistan liderliğindeki koalisyonla çatışmayı derinleştiriyor. Küresel enerji piyasaları da bu gelişmelerden etkileniyor. İran'ın petrol ihracatına yönelik yaptırımlar, dünya petrol arzını tehdit ediyor ve fiyatları yukarı çekiyor. Rusya ve Çin ise jeopolitik olarak bu gerilimden faydalanmaya çalışıyor. Rusya, İran'la askeri işbirliğini artırırken, Çin, İran'dan ucuz petrol alarak enerji güvenliğini sağlamaya çalışıyor.
Birleşmiş Milletler ve Avrupa Birliği, tarafları itidale çağırıyor ancak somut bir diplomatik çözüm üretemiyor. Nükleer müzakerelerin yeniden başlaması için çabalar sürse de, İran'ın talepleri ve ABD'nin güvensizliği anlaşmayı zorlaştırıyor. Uzmanlar, mevcut gidişatın kontrolden çıkması durumunda bölgesel bir savaşın kaçınılmaz olabileceğini belirtiyor. Bu savaşın maliyetinin ise tüm dünyayı etkileyecek boyutta olacağı tahmin ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gerginlik, Türkiye için hem güvenlik hem ekonomi alanında kritik sonuçlar doğuruyor. Türkiye, komşusu İran'la ekonomik ilişkilerini sürdürürken, aynı zamanda ABD ile NATO müttefiki olarak askeri işbirliği yapıyor. Gerilimin tırmanması, Türkiye'nin enerji ithalatında önemli rol oynayan İran'a yönelik yaptırımların artmasına neden olabilir. Ayrıca, Irak ve Suriye'deki ABD varlığına yönelik saldırılar, PKK/YPG ile mücadelede Türkiye'nin hareket alanını kısıtlayabilir. Türkiye, hem diplomatik hem de askeri olarak bu çatışmadan uzak durmaya çalışsa da, sıcak çatışma durumunda mülteci akını ve sınır güvenliği sorunlarıyla karşı karşıya kalabilir. Bu nedenle, Türk dış politikasının, bölgesel istikrarı korumak için arabuluculuk çabalarını artırması ve kriz yönetiminde aktif rol alması bekleniyor.
