Birleşik Krallık’ta yıllık cirosu 1 milyar sterlini bulan domates pazarında devrim yaşanıyor. Uzun yıllardır İngiliz mutfağının vazgeçilmezi olan klasik yuvarlak kırmızı domates, tüketicilerin değişen damak tadı karşısında tahtını kaybetme tehlikesiyle karşı karşıya. Premium salkım domatesler ve sarı, turuncu, hatta siyah gibi ‘gökkuşağı’ renklerindeki çeşitler, market raflarında hızla yer kazanıyor. Sektör analistlerine göre, salkım kiraz domatesler önümüzdeki dönemde en çok satan tür olarak klasik domatesi geride bırakmaya hazırlanıyor.
Değişen tüketici tercihleri ve pazar dinamikleri
İngilizlerin domates alışkanlıkları son on yılda belirgin şekilde evrildi. Kantar Worldpanel verilerine göre, 2023 itibarıyla salkım domateslerin pazar payı yüzde 15’e ulaşırken, renkli domates çeşitlerinin satışları yıllık yüzde 8 oranında arttı. Klasik yuvarlak kırmızı domates ise hâlâ pazarın yüzde 60’ını elinde tutsa da, bu oran beş yıl öncesine göre 10 puan geriledi. Uzmanlar, bu değişimi artan gelir seviyesi ve yemek kültüründeki çeşitlenmeye bağlıyor. Özellikle genç tüketiciler, salatalarda ve sandviçlerde daha aromatik ve görsel olarak çekici seçenekleri tercih ediyor.
Süpermarket zincirleri de bu talebe yanıt veriyor. Tesco, salkım domates çeşitlerini geçen yıl yüzde 20 artırırken, Waitrose ‘gökkuşağı domates’ konseptiyle premium segmentte fark yaratıyor. Üreticiler ise seracılıkta yeni teknolojilere yatırım yaparak yıl boyunca farklı renk ve lezzetlerde domates yetiştirebiliyor. Hollanda ve İspanya’dan ithal edilen çeşitlerin yanı sıra, İngiltere’nin güneyindeki seralarda da yerel üretim artıyor. Sektör temsilcileri, bu trendin sadece bir moda değil, kalıcı bir tüketim alışkanlığı değişikliği olduğunu vurguluyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Domates ticaretinde dönüşüm
Domates pazarındaki bu değişim, yalnızca Birleşik Krallık’a özgü değil. Benzer eğilimler Kuzey Avrupa ve Kuzey Amerika’da da gözleniyor. Özellikle ABD’de ‘heirloom’ (miras tohum) domateslere olan talep, çiftçileri organik ve sürdürülebilir üretime yönlendiriyor. Küresel domates ticareti yılda 8 milyar doları aşarken, İspanya, Hollanda ve Meksika en büyük ihracatçılar arasında yer alıyor. Yeni çeşitlerin yaygınlaşması, tohum şirketleri ve sera teknolojisi sağlayıcıları için yeni fırsatlar yaratıyor. Öte yandan, iklim değişikliği geleneksel domates üretim bölgelerini tehdit ederken, dayanıklı hibrit türlerin geliştirilmesi için Ar-Ge harcamaları artıyor. Avrupa Birliği, domates çeşitliliğini teşvik eden tarım politikalarıyla bu dönüşümü destekliyor.
İngiltere’deki bu gelişme, aynı zamanda perakende sektörünün tüketici tercihlerine ne kadar hızlı adapte olduğunu gösteriyor. Salkım domateslerin fiyatı, klasik domatese göre ortalama yüzde 30 daha yüksek olmasına rağmen satışların artması, İngiliz tüketicisinin kaliteye daha fazla ödeme yapmaya istekli olduğunu ortaya koyuyor. Bu durum, gıda endüstrisinde ‘premiumizasyon’ trendinin bir başka örneği olarak değerlendiriliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, domates üretiminde dünyada dördüncü, ihracatta ise yedinci sırada yer alıyor. İngiltere’deki bu talep değişimi, Türk domates ihracatçıları için yeni fırsatlar sunabilir. Ancak mevcut ihracatın büyük bölümü klasik domatese dayalı olduğu için, salkım ve renkli çeşitlere yönelik üretim altyapısının geliştirilmesi gerekiyor. Özellikle Antalya ve Mersin gibi seracılık bölgelerinde premium domates üretimine yatırım yapılması, İngiltere pazarında rekabet avantajı sağlayabilir. Ayrıca, Brexit sonrası İngiltere’nin tarım ithalatında yeni ticaret anlaşmaları arayışı, Türkiye için stratejik bir pencere oluşturuyor. Bu dönüşüme ayak uyduramayan üreticilerin pazar payını kaybetme riski bulunuyor.
