Dünyanın en hayati enerji geçiş noktalarından biri olan Hürmüz Boğazı’nda deniz trafiği, ABD’nin İran’a yönelik hava saldırılarını ikinci gün üst üste sürdürmesinin ardından neredeyse tamamen durma noktasına geldi. Perşembe günü itibarıyla boğazdan geçen tanker sayısı normal seviyenin yüzde 10’una kadar gerilerken, iki ülke arasındaki kırılgan ateşkesin çökme tehlikesi küresel piyasalarda alarm zilleri çaldırdı. Uluslararası Denizcilik Örgütü verilerine göre, bölgedeki ticari gemilerin büyük kısmı rotalarını değiştirirken, bazı şirketler ise seferlerini tamamen iptal etti.
Saldırıların ardından boğaz adeta hayalet bölgeye döndü
ABD Savunma Bakanlığı’ndan yapılan açıklamaya göre, Çarşamba günü başlayan hava harekâtı Perşembe günü de devam etti. Hedef alınan noktalar arasında İran Devrim Muhafızları’na ait deniz üsleri ve kıyı bataryaları bulunuyor. İran tarafı ise saldırılara misilleme yapacağını duyururken, Hürmüz Boğazı’nın kontrolünü elinde tutan Tahran yönetiminin geçişleri fiilen engellemiş olabileceği endişesi yayıldı. Bazı gemicilik kaynakları, İran savaş gemilerinin boğazın dar noktalarında devriye gezerken görüldüğünü, ancak doğrudan bir müdahale olmadığını bildirdi. Yine de sigorta primlerindeki fırlama ve mürettebatın güvenlik endişeleri, çoğu şirketi beklemeye itti.
Boğazdan geçen petrol miktarı, dünya ham petrol ticaretinin yaklaşık beşte birini oluşturuyor. Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt, Birleşik Arap Emirlikleri, Katar ve İran’ın ihraç ettiği ham petrolün büyük kısmı buradan geçiyor. Ayrıca küresel sıvılaştırılmış doğal gaz (LNG) ticaretinin de önemli bir bölümü Hürmüz üzerinden yapılıyor. Trafiğin durma noktasına gelmesi, petrol fiyatlarında anında sıçramaya yol açtı. Brent petrol varil fiyatı Perşembe günü yüzde 6’dan fazla artarak 85 doların üzerine çıktı. ABD ham petrolü de benzer oranda değer kazandı.
Küresel enerji arzı ve bölgesel dengeler sarsılıyor
Uzmanlar, mevcut durumun 2019’daki Hürmüz krizini andırdığını ancak bu kez daha geniş çaplı bir askeri çatışma riski taşıdığını belirtiyor. O dönemde İran’ın bazı tankerlere el koyması ve Suudi petrol tesislerine düzenlenen saldırılar, kısa süreli bir tıkanmaya neden olmuş ancak tansiyon birkaç hafta içinde düşmüştü. Şimdi ise ABD’nin doğrudan askeri müdahalesi ve İran’ın karşılık verme ihtimali, çatışmanın daha uzun soluklu olabileceğini gösteriyor. Askeri analistlere göre, boğazın tamamen kapanması halinde küresel petrol arzında günlük 17 milyon varile denk gelen bir kesinti yaşanabilir. Bu da fiyatları 100 doların üzerine taşıyabilir.
Bölgesel boyutta ise, Körfez ülkeleri şimdiden alternatif petrol ulaştırma yollarını devreye sokmaya çalışıyor. Suudi Arabistan ve BAE, boğazı bypass eden boru hatlarına sahip, ancak bu hatların kapasitesi boğazdaki hacmin ancak bir kısmını karşılayabiliyor. Ayrıca, askeri gerilim, Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri arasında da endişe yaratmış durumda. Katar ve Kuveyt, doğrudan arabuluculuk çağrısı yaparken, Suudi Arabistan ise ABD’nin operasyonlarına tam destek vermekten kaçınıyor.
Diplomatik cephede, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi acil toplantı çağrısı yaparken, Avrupa Birliği ve Çin taraflara itidal çağrısında bulundu. Ancak şu ana kadar ABD yönetiminden ateşkesin yeniden tesis edilmesine yönelik somut bir adım gelmedi. Beyaz Saray’dan yapılan açıklamada, "İran’ın saldırgan tutumuna karşı caydırıcılığımızı sürdüreceğiz" denildi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Hürmüz Boğazı’ndaki tıkanma, Türkiye gibi enerjide büyük ölçüde dışa bağımlı bir ülke için doğrudan risk teşkil ediyor. Petrol ve doğal gaz fiyatlarındaki yükseliş, Türkiye’nin cari açığını daha da baskı altına alabilir. Ayrıca, İran ile Türkiye arasındaki ticaret hacmi, özellikle doğal gaz ithalatı, bu gerilimden olumsuz etkilenebilir. Bölgesel istikrarsızlık, Türkiye’nin Katar ve Azerbaycan ile yürüttüğü enerji işbirliklerini de tehdit ediyor. Ankara’nın hem Washington hem de Tahran ile diyaloğu sürdürme çabası, bu krizde olası bir arabuluculuk rolü üstlenmesini gündeme getirebilir. Ancak şu an için Türkiye’nin resmi bir pozisyon almadığı görülüyor.
