Küresel HIV fonlamasının bir yıl önce sekteye uğramasının ardından, özellikle çocuklar olmak üzere HIV ile yaşayan milyonlarca kişi hayat kurtaran tedavilere erişemiyor. Clinton Sağlık Erişimi Girişimi (CHAI) tarafından yapılan açıklamada, fon kesintilerinin yol açtığı hasarın hâlâ arttığı ve en kırılgan grupların bu durumdan orantısız şekilde etkilendiği belirtiliyor. Kuruluş, küresel HIV programlarına yönelik yardımların azalmasının, özellikle Sahra Altı Afrika'da çocuk ölümlerini artırabileceği uyarısında bulunuyor.
Gelişmenin arka planı
ABD Başkanı Donald Trump yönetiminin 2024 yılında PEPFAR (AIDS'e Karşı Acil Durum Planı) ve diğer HIV programlarına yaptığı yardımları askıya alması, küresel sağlık topluluğunda büyük yankı uyandırdı. PEPFAR, 2003 yılından bu yana dünya genelinde 25 milyondan fazla hayat kurtaran bir program olarak biliniyor. Ancak yardım kesintileri, özellikle çocuklara yönelik antiretroviral tedavi (ART) programlarını vurdu. CHAI'nin verilerine göre, HIV ile yaşayan çocukların yalnızca yüzde 60'ı tedaviye erişebiliyor; bu oran yetişkinlerde yüzde 80'in üzerinde. Çocukların tedaviye erişimindeki bu açık, fon kesintileriyle daha da derinleşti.
Dünya Sağlık Örgütü (WHO) ve UNICEF de benzer uyarılarda bulunarak, HIV pozitif annelerin doğum sırasında virüsü bebeklerine geçirmesini önleyen programların aksadığını bildirdi. 2024 yılında, 160 bin yeni HIV enfeksiyonunun çocuklarda görüldüğü tahmin ediliyor; bunların çoğu tedavi edilebilir durumdayken önlenebilir ölümlere yol açıyor. CHAI CEO'su Dr. Emily Wang, 'Fon kesintileri sadece mevcut hastaları değil, gelecek nesilleri de tehdit ediyor. Her hafta yüzlerce çocuk tedavi alamadığı için hayatını kaybediyor' dedi.
Bölgesel veya küresel boyut
HIV yardımlarının azalması, yalnızca Afrika kıtasını değil, küresel sağlık güvenliğini de tehdit ediyor. UNAIDS verilerine göre, dünya genelinde HIV ile yaşayan 39 milyon kişinin yüzde 70'i Sahra Altı Afrika'da bulunuyor. Ancak Asya-Pasifik ve Latin Amerika'da da benzer sıkıntılar yaşanıyor. Fon kesintileri, HIV testi ve danışmanlık hizmetlerini, prezervatif dağıtımını ve damar içi madde kullanıcılarına yönelik zarar azaltma programlarını da etkiledi. Bu durum, yeni enfeksiyonların artmasına ve tedavi direncinin yayılmasına neden olabilir.
Uzmanlar, HIV salgınıyla mücadelede 2030 hedeflerine ulaşmanın artık imkansız hale geldiğini belirtiyor. 2021'de kabul edilen ve 2030'a kadar AIDS'i halk sağlığı tehdidi olarak sona erdirme sözü veren Birleşmiş Milletler Siyasi Deklarasyonu'nun başarısız olma riski bulunuyor. CHAI, diğer ülkelerin ABD'nin bıraktığı boşluğu doldurması gerektiğini ancak bugüne kadar Almanya ve Japonya dışında anlamlı bir katkı sağlanmadığını ifade ediyor. Küresel Kuzey ülkelerinin sağlık yardımlarını kısması, pandemi hazırlığı ve sağlık sistemlerini zayıflatırken, HIV'in yayılmasına zemin hazırlıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
HIV fonlarındaki kesintiler, Türkiye'yi doğrudan etkilemese de küresel sağlık krizlerinin sınır tanımadığı gerçeğini hatırlatıyor. Türkiye, Afrika ve Orta Doğu'da sağlık altyapısına yaptığı yatırımlarla bilinirken, bu tür kesintiler bölgesel istikrarı tehdit edebilir. Ayrıca, Türkiye'de HIV prevalansı düşük olsa da (yüzde 0.1'in altında), fon kesintileri ilaç fiyatlarında artışa ve küresel tedarik zincirinde aksamalara yol açabilir. Türkiye'nin, Dünya Sağlık Örgütü ve diğer uluslararası kuruluşlarla işbirliğini güçlendirerek, özellikle Afrika'daki insani yardım projelerinde HIV tedavisine destek vermesi, hem yumuşak gücünü artırabilir hem de küresel sağlık güvenliğine katkı sağlayabilir.
