Haiti’de 2010 yılında meydana gelen yıkıcı depremin ardından uluslararası yardım çabaları, koordinasyon eksikliği ve yolsuzluk nedeniyle büyük ölçüde hedefini şaşırmıştı. Şimdi ise Venezuela’da yaşanan son deprem, ABD’nin afet yardımı yaklaşımında köklü bir değişimin habercisi. Washington, geçmişteki hatalardan ders çıkararak, yardımları yeni jeopolitik önceliklerine göre şekillendiriyor. Bu dönüşüm, hem bölgesel dengeleri hem de uluslararası yardım sisteminin geleceğini etkileyecek.
Haiti’nin başarısızlığından alınan dersler
2010 Haiti depremi, 200 binden fazla kişinin ölümüne ve ülkenin altyapısının neredeyse tamamen çökmesine yol açtı. ABD, toplamda 4 milyar dolardan fazla yardım taahhüt etti, ancak bu fonların büyük bir kısmı ABD merkezli sivil toplum kuruluşlarına ve özel sektöre aktarılırken, Haiti hükümeti ve yerel kurumlar baypas edildi. Sonuçta, on binlerce kişi yıllarca geçici barınaklarda yaşamak zorunda kaldı ve kolera salgını gibi ikincil felaketlerle baş etmekte zorlandı. ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı’nın (USAID) iç denetim raporları, yardımın etkinsizliğini ve şeffaflık eksikliğini defalarca vurguladı.
Bu deneyim, Washington’da afet yardımına yönelik yaklaşımın yeniden değerlendirilmesine yol açtı. Artık yardım, sadece insani ihtiyaçları karşılamakla kalmıyor, aynı zamanda Çin ve Rusya gibi rakiplerin nüfuzuna karşı stratejik bir araç olarak görülüyor. Biden yönetimi, özellikle Latin Amerika’da, yardımın siyasi reformlar, yolsuzlukla mücadele ve demokratik kurumların güçlendirilmesi gibi koşullara bağlanmasını savunuyor.
Venezuela’daki deprem: Yeni modelin testi
Mart 2023’te Venezuela’nın kuzeyinde meydana gelen 6.2 büyüklüğündeki deprem, ABD’nin yeni yardım modeli için bir test alanı oldu. Washington, yaptırımların gölgesinde kalmasına rağmen, insani yardımı siyasi müdahale olmaksızın doğrudan etkilenen bölgelere ulaştırmayı başardı. Yardım, Maduro hükümetiyle değil, yerel sivil toplum kuruluşları ve Kilise aracılığıyla koordine edildi. Bu yaklaşım, yardımın siyasallaşmasını önlerken, ABD’nin bölgedeki etkisini de korumasını sağladı.
Uzmanlar, Venezuela örneğinin, ABD’nin artık afet yardımını katılımcı ve hesap verebilir bir şekilde yönetmeye çalıştığını gösterdiğini belirtiyor. Ancak, bazı eleştirmenler, bu modelin sadece ABD’nin çıkarlarına hizmet ettiğini ve yerel yönetimlerin meşruiyetini zayıflattığını iddia ediyor. Öte yandan, Haiti’deki başarısızlık, yardımın etkinliği kadar, yerel kapasitenin güçlendirilmesinin de önemini ortaya koydu. Bu nedenle yeni strateji, kısa vadeli müdahalenin yanı sıra uzun vadeli kalkınma hedeflerini de içeriyor.
Küresel yardım mimarisinde değişim
ABD’nin afet yardımındaki bu dönüşüm, küresel yardım sisteminin geleceği açısından da kritik öneme sahip. Soğuk Savaş sonrası dönemin ‘insani müdahale’ anlayışı yerini, ‘stratejik insani yardım’ anlayışına bırakıyor. Çin’in ‘Kuşak ve Yol’ girişimi ve Rusya’nın Suriye’deki enerji diplomasisi, yardımın silah olarak kullanıldığı bir dönemde, ABD kendi nüfuzunu korumak için yeni yöntemler geliştiriyor.
Bölgesel olarak, Latin Amerika’da ABD’nin etkisi azalırken, Çin’in ticari ve altyapı yatırımları artıyor. ABD, afet yardımını, Çin’in sunduğu koşulsuz kredilere karşı bir alternatif olarak konumlandırmaya çalışıyor. Ancak, Haiti deneyimi, sadece para akışının yeterli olmadığını, aynı zamanda yerel toplulukların ihtiyaçlarını anlayan sürdürülebilir bir yaklaşım gerektiğini gösteriyor.
Özetle, Venezuela depremi, ABD’nin yardım politikasında bir dönüm noktası olabilir. Washington, Haiti’nin başarısızlığından ders çıkararak, daha hedef odaklı, şeffaf ve stratejik bir yardım modeli geliştiriyor. Bu model, sadece acil ihtiyaçları karşılamakla kalmıyor, aynı zamanda ABD’nin küresel liderliğini pekiştirmeyi amaçlıyor. Ancak, yardımın gerçekten etkili olabilmesi için, yerel yönetimlerle işbirliği ve uzun vadeli kalkınma taahhüdü vazgeçilmez unsurlar olarak öne çıkıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD’nin afet yardımı politikasında yaşanan bu dönüşüm, Türkiye’nin benzer alanlardaki deneyimleri ve stratejik çıkarları açısından önemli ipuçları taşıyor. Türkiye, Afrika ve Balkanlar’da yürüttüğü insani yardım ve kalkınma projeleriyle dikkat çekerken, ABD’nin yeni modeli, yardımın etkinliği ve siyasi amaçlarla kullanılması arasındaki dengenin önemini hatırlatıyor. Ayrıca, Kırgızistan ve Kazakistan gibi ülkelerde yaşanan doğal afetlerde, Türkiye’nin yardım stratejileri, ABD’nin yeni yaklaşımıyla benzerlikler gösterebilir. Bu bağlamda, Türkiye’nin kendi yardım politikalarını hem insani etki hem de diplomatik kazanım açısından sürekli olarak güncellemesi gerekiyor. Özellikle deprem gibi hızlı müdahale gerektiren durumlarda, ABD’nin Haiti ve Venezuela’dan çıkardığı dersler, Türkiye için de kıymetli bir referans olabilir.
