Güney Afrika, HIV salgınıyla mücadelede tarihi bir adım atarak yılda iki kez uygulanan devrim niteliğindeki HIV önleyici enjeksiyonu kullanıma sundu. Lenacapavir adlı bu ilaç, mevcut günlük haplara kıyasla çok daha etkili ve kullanımı kolay bir koruma sağlıyor. Ancak bu umut verici gelişme, ABD'nin yardım fonlarını kesmesi ve küresel talebi karşılayacak yeterli dozun bulunmaması nedeniyle gölgeleniyor. Uzmanlar, aşının potansiyel etkisinin finansman kriziyle sınırlanabileceği uyarısında bulunuyor.
Yeni Aşı HIV Mücadelesinde Nasıl Bir Dönüm Noktası?
Güney Afrika, dünyada HIV'den en çok etkilenen ülkeler arasında yer alıyor. Yaklaşık 8 milyon kişi virüsle yaşarken, her yıl 150 bin yeni enfeksiyon görülüyor. Mevcut korunma yöntemleri arasında prezervatif, sünnet ve günlük alınan PrEP hapları bulunuyor. Ancak bu yöntemlerin etkinliği, düzenli kullanım gerektirmesi nedeniyle sınırlı kalıyor. Lenacapavir ise altı ayda bir yapılan bir enjeksiyon olduğu için kullanıcı uyumunu büyük ölçüde artırıyor. Klinik çalışmalarda, enjeksiyonu alan kadınlarda HIV enfeksiyonunun yüzde 100'e varan oranda önlendiği görüldü. Bu, özellikle genç kadınlar ve kırsal bölgelerde yaşayanlar için büyük bir avantaj sağlıyor.
Güney Afrika hükümeti, aşının ilk etapta 200 bin kişiye ulaştırılmasını hedefliyor. Ancak ülke nüfusunun büyük bir kısmı hâlâ temel sağlık hizmetlerine erişimde zorluk çekiyor. Aşının dağıtımı için soğuk zincir altyapısı ve eğitimli sağlık personeli gerekiyor. Ayrıca ilacın yüksek maliyeti, yaygın kullanımını engelleyebilir. Üretici firma Gilead Sciences, Afrika ülkelerine düşük fiyatlı lisans anlaşmaları yapmayı kabul etti, ancak üretim kapasitesinin sınırlı olması büyük bir engel teşkil ediyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), aşının küresel ölçekte yaygınlaştırılması için acil finansman çağrısında bulunuyor.
ABD Yardım Kesintileri ve Küresel Etkiler
Güney Afrika'nın HIV programı, büyük ölçüde ABD'nin PEPFAR (Başkanın AIDS'ten Kurtulma Acil Durum Planı) fonlarına bağımlı durumda. PEPFAR, son 20 yılda 100 milyar dolardan fazla kaynak sağlayarak dünya genelinde 25 milyon hayat kurtardı. Ancak ABD Kongresi'ndeki bazı muhafazakar milletvekilleri, programı kürtajla ilişkilendirerek fonları kesmekle tehdit ediyor. 2023'te yeniden yetkilendirme süreci, tartışmalar nedeniyle gecikmişti. Beş yıllık 6,5 milyar dolarlık bütçe onaylanmış olsa da, gelecekteki kesintiler endişe yaratıyor.
ABD dış yardım bütçesindeki belirsizlik, Güney Afrika'nın yanı sıra diğer Afrika ülkelerini de etkiliyor. Eğer PEPFAR fonları azalırsa, antiretroviral tedavi gören milyonlarca insan ilaca erişemez hale gelebilir. Bu durum, HIV virüsünün ilaca dirençli mutantlarının ortaya çıkmasına yol açabilir. Uzmanlar, ABD'nin sağlık yardımı kesintilerinin küresel sağlık güvenliğini tehdit edebileceğini belirtiyor. Ayrıca, Çin gibi diğer ülkelerin Afrika'da artan sağlık yatırımları, ABD'nin etkisini azaltma potansiyeli taşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Güney Afrika'nın HIV aşısıyla ilgili bu gelişme, Türkiye için doğrudan değil ancak dolaylı olarak önemlidir. Türkiye, Afrika'da sağlık altyapısı ve insani yardım projeleriyle aktif bir rol oynamaktadır. HIV ile mücadelede küresel fonların azalması, Türkiye'nin bölgedeki sağlık diplomasisi çabalarını etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin kendi HIV/AIDS programı için de yenilikçi tedavilere erişim önemlidir. Ancak mevcut durumda Türkiye'nin doğrudan bir etkilenmesi beklenmemektedir. Uzun vadede, küresel sağlık krizlerinin Türkiye'ye yansımaları (ilaç fiyatları, göç, ticaret) takip edilmelidir.
