Gazze’nin kuzeyindeki büyük bir çadırda, eldivenli gönüllüler fırçalarla tozlu taş mozaikleri nazikçe temizleyip depolara taşıyor. Savaşın tahrip ettiği kültürel mirası koruma çabasının bir parçası olan bu gönüllüler, bir yandan da kaybolan binlerce yıllık eserlerin yasını tutuyor. Filistin Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı’na göre, 2023 Ekim’inde başlayan çatışmalardan bu yana Gazze’deki 325 arkeolojik alanın büyük kısmı hasar gördü veya tamamen yok oldu. Kültürel miras uzmanları, bölgenin 5.000 yıllık tarihinin silinme tehlikesiyle karşı karşıya olduğu uyarısında bulunuyor.
Mozaiklerin sessiz tanıklığı: Arkeolojik mirasın krizi
Çadır, kontrolsüzce genişleyen bir mezarlığın bitişiğinde, eski bir antik kentin üzerine kurulmuş durumda. Gönüllüler, Roma ve Bizans dönemlerinden kalma geometrik desenli mozaikleri, korunmuş seramik parçalarını ve taş oymaları titizlikle ayırıyor. Bakanlık yetkilisi Ahmed el-Burdeyni, "Savaş nedeniyle düzinelerce mozaik eser kayboldu ya da yok oldu; bir kısmı bombalanarak, bir kısmı da kaçak kazılarla yerinden sökülerek..." diyor. Ekipler, sağlam kalan eserleri güvenli depolara taşırken, her bir parça Filistin’in çok katmanlı tarihinin bir yapboz parçasını oluşturuyor.
En büyük tehdit ise İsrail hava saldırılarından çok, kontrolsüz kazılar ve define avcıları. Ekonomik çöküş ve 2 milyona yakın insanın yerinden edilmesi, antik alanları yağma için cazip hale getiriyor. UNESCO’nun verilerine göre, Gazze’deki 5 Bizans kilisesi, 3 Roma hamamı ve 2 cami tamamen yıkıldı. Bölgedeki 35 müzenin 30’undan fazlası ya bombalandı ya da yağmalandı. Gazze İslam Üniversitesi Arkeoloji Bölümü’nden Dr. Fadel al-Utol, "Bu sadece taşları kaybetmek değil; kimliğimizi, hafızamızı kaybetmek" ifadelerini kullanıyor.
Kültürel soykırım mı, uluslararası ihmal mi?
Olay yalnızca Gazze’yi ilgilendirmiyor. UNESCO ve Uluslararası Müzeler Konseyi (ICOM), çatışma bölgelerinde kültürel varlıkların korunması için Lahey Sözleşmesi’ne atıfta bulunarak taraflara uyarı yaptı. Ancak sahada durum farklı. İnsani yardım örgütleri, 2023’te yalnızca Gazze’de 22 kültürel miras alanının tamamen yok edildiğini, 95’inin ise ağır hasar gördüğünü raporluyor. Karşılaştırma için: Suriye’de 2011-2020 arasında tamamen yok edilen alan sayısı 10’du.
Gönüllülerin çalışması, bir yandan da Filistin halkının direnişinin sembolü haline geldi. Proje koordinatörü Meryem Ebu Hatab, "Her temizlediğimiz taş, bir parça umut" diyor. Ancak çadırın 200 metre ötesinde İsrail tanklarının sesi duyuluyor. BM raporları, Gazze’deki kültürel mirasın %45’inin ‘geri dönüşü olmayacak şekilde’ zarar gördüğünü belirtiyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Gazze’deki kültürel mirasın yok olması, Türkiye’nin doğrudan bir taraf olmadığı bir çatışmanın bölgesel yansımasıdır. Ancak Türkiye, Osmanlı döneminden bu yana Filistin topraklarıyla tarihi bağlara sahiptir ve Kudüs ile Gazze’deki İslami ve Osmanlı eserlerinin korunması, Ankara’nın kültürel diplomasi önceliklerindendir. Türk İşbirliği ve Koordinasyon Ajansı (TİKA) benzer projelerde deneyim sahibidir. Bu gelişme, Türkiye’nin uluslararası platformlarda Filistin’in toprak bütünlüğü ve kültürel haklarını savunan söylemine güçlendirici bir argüman daha ekler. Ayrıca, bölgedeki istikrarsızlığın derinleşmesi, Türkiye’nin enerji ve ticaret güzergâhlarını da etkileyebileceği için dolaylı bir güvenlik riski oluşturur.
