Fransa, köle ticaretindeki tarihsel sorumluluğunu giderek daha fazla kabullenirken, Karayipler'deki eski sömürgelerinde bu mirasın yarattığı yaraları sarma çabaları hız kazanıyor. Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron, 21 Mayıs'ta Taubira yasasının 25. yıldönümünde yaptığı konuşmada, “Cumhuriyet yaşasın ve Fransa yaşasın” sözleriyle kölelik karşıtı yasayı anarken, aslında Fransa'nın bu karanlık geçmişle yüzleşme sürecinde yeni bir döneme işaret etti. Ancak bu adımlar, özellikle Guadeloupe ve Martinique gibi denizaşırı topraklarda yaşayanlar için yeterli mi?
Code Noir'den Taubira Yasası'na: Tarihsel bir dönüşüm
Fransa'nın kölelik geçmişi, 1685'te Kral XIV. Louis tarafından yürürlüğe konulan Code Noir (Kara Kod) ile resmileşmişti. Bu yasa, Fransız sömürgelerinde köleliğin hukuki temelini oluşturuyor ve kölelerin insanlık dışı koşullarını meşrulaştırıyordu. Code Noir, 1848'de köleliğin kaldırılmasıyla yürürlükten kalksa da, Guadeloupe ve Martinique'deki toplumsal yapı, ekonomik dengesizlikler ve ırksal adaletsizlikler olarak varlığını sürdürdü. Taubira yasası (2001), Fransa'nın köleliği ve köle ticaretini bir insanlık suçu olarak tanıması açısından dönüm noktasıydı. Ancak bu yasa, tazminat veya somut bir onarım programı öngörmüyordu. Macron'un son konuşması, geçmişle hesaplaşmanın ötesinde, bugünkü eşitsizliklerin giderilmesi için daha fazlasının yapılması gerektiğini ima etse de, eleştirmenler sadece söylemde kaldığını savunuyor.
Guadeloupe ve Martinique, Fransa'nın denizaşırı departmanları olarak anayasal açıdan Fransa'nın ayrılmaz bir parçası. Ancak bu statü, adalarda yaşayanların Fransa anakarasına kıyasla daha yüksek işsizlik, daha düşük gelir ve sınırlı ekonomik fırsatlarla karşı karşıya kalmasını engellemiyor. Kölelik döneminden kalma plantasyon ekonomisinin izleri, bugün hâlâ tarım ve turizm odaklı bir ekonomide hissediliyor. Ayrıca, Fransa anakarasında yaşayan Karayip kökenliler, ayrımcılık ve fırsat eşitsizliğiyle mücadele ediyor.
Onarım tartışmaları ve bölgesel yansımalar
Fransa'da kölelik mirasının onarımına yönelik tartışmalar, sadece Karayipler'de değil, küresel ölçekte de yankı buluyor. CARICOM (Karayip Topluluğu) ülkeleri, eski sömürgeci güçlerden tazminat taleplerini gündeme getirirken, Fransa bu konuda Britanya ve Hollanda'ya kıyasla daha geri duruyor. Ancak Macron yönetimi, sembolik adımlarla yetinmemesi gerektiğini kabul ediyor. Örneğin, 2022'de Fransa, köle ticaretinde kullanılan bir gemi enkazının kaldırılması ve bir anıt inşası için fon ayırdı. Bununla birlikte, eğitim sisteminde kölelik tarihine daha fazla yer verilmesi ve araştırmaların desteklenmesi gibi yapısal adımlar da atılıyor.
Bölgesel düzeyde, Fransa'nın bu adımları, Karayipler'deki diğer eski sömürgeci güçler üzerinde de baskı oluşturuyor. Örneğin, Birleşik Krallık, Barbados'ta kölelik tazminatı taleplerini reddederken, Fransa'nın daha ilerici bir tutum sergilemesi, uluslararası kamuoyunda emsal teşkil edebilir. Ancak Guadeloupe ve Martinique'deki aktivistler, tazminatın sadece maddi değil, aynı zamanda yapısal eşitsizliklerin giderilmesi için kapsamlı bir program olması gerektiğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Fransa'nın kölelik mirasıyla yüzleşmesi, Türkiye'yi doğrudan etkilemese de, eski sömürgeci güçlerin geçmişleriyle hesaplaşma süreçleri uluslararası ilişkilerde önemli bir dönüşüme işaret ediyor. Türkiye, Osmanlı İmparatorluğu'nun kölelik geçmişiyle ilgili kendi tartışmalarını yaşarken, Fransa örneği, geçmiş hataların bugünkü yansımalarının onarımı için bir model oluşturabilir. Ayrıca, Fransa'nın denizaşırı topraklarındaki eşitsizlikler, küresel güney-kuzey dengesizliğinin bir yansıması olarak, Türkiye'nin Afrika ve Karayipler ile geliştirdiği diplomatik ve ekonomik ilişkilerde dikkate alması gereken bir boyut sunuyor. Türkiye, sömürgecilik sonrası dönemde eşitlikçi bir uluslararası düzen arayışında, bu tür hesaplaşmaların önemini vurgulayarak pozisyon alabilir.
