Nesli tükenmekte olan hayvanlardan elde edilen parçaların ticareti, sosyal medya platformlarında hiçbir engelle karşılaşmadan devam ediyor. Bağımsız araştırmacı gazetecilik kuruluşu Bellingcat’in yürüttüğü kapsamlı bir soruşturma, Myanmar merkezli bir yaban hayatı kaçakçısının en az altı yıldır Facebook üzerinde açıkça faaliyet gösterdiğini ortaya çıkardı. Kaçakçı, kaplan kemiği, gergedan boynuzu, fil dişi, leopar postu ve ayı pençesi gibi yüksek değerli hayvan parçalarını satışa sunduğu çok sayıda hesap ve sayfa yönetiyor. Bellingcat’in raporu, bu tür yasadışı ticaretin sosyal medya platformlarında ne denli yaygın ve denetimsiz olduğunu bir kez daha gözler önüne seriyor.
Gelişmenin Arka Planı: Kaçakçılık Ağı ve Yöntemleri
Soruşturma, Myanmar’da faaliyet gösteren ve kendisini “Shwe Wah” olarak tanıtan bir kaçakçıyı merkezine alıyor. Bellingcat araştırmacıları, bu kişinin Facebook’ta en az 25 farklı hesap ve sayfa kullandığını tespit etti. Bu sayfalarda kaplan kemikleri, gergedan boynuzu parçaları, fil dişi objeler, leopar postları, ayı pençeleri ve hatta kaplumbağa kabukları gibi ürünlerin fotoğrafları yayınlanıyor, fiyatlar açıkça belirtiliyor ve potansiyel alıcılarla doğrudan mesaj yoluyla iletişime geçiliyordu.
Raporda, kaçakçının 2018 yılından bu yana aktif olduğu ve bu süre zarfında yüzlerce işlem gerçekleştirdiği belirtiliyor. Özellikle Çin ve Tayland merkezli alıcılarla çalıştığı, ürünleri kurye hizmetleriyle gönderdiği anlaşılıyor. Bellingcat, bu faaliyetlerin Myanmar’da yürürlükteki yaban hayatı koruma yasalarına ve uluslararası CITES (Nesli Tehlike Altında Olan Türlerin Uluslararası Ticaretine İlişkin Sözleşme) düzenlemelerine açıkça aykırı olduğunu vurguluyor. Ancak kaçakçının bu kadar uzun süre tespit edilememesi, platform denetimlerinin yetersizliğini ve sınır ötesi yasadışı ticaretle mücadeledeki zaafları gösteriyor.
Facebook (Meta) daha önce benzer ihlalleri engellemek için yapay zeka tabanlı tespit sistemleri geliştirdiğini açıklamıştı. Ancak Bellingcat’in bulguları, bu önlemlerin yeterli olmadığını; kaçakçıların dil oyunları, kodlu ifadeler ve sık sık yeni hesaplar açarak denetimleri aşabildiğini ortaya koyuyor. Örneğin, “gergedan boynuzu” yerine “kırmızı toz” gibi terimler kullanılıyor ya da fotoğraflarda hayvan parçalarının doğrudan tanınmasını güçleştirecek açılardan çekim yapılıyor. Ayrıca, kaçakçının hesap kapatıldığında kısa süre içinde yeni bir sayfa açarak ticarete kaldığı yerden devam ettiği belirtiliyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Yaban Hayatı Kaçakçılığının Boyutları
Yaban hayatı kaçakçılığı, dünya genelinde yılda 10-20 milyar dolar arasında bir gelir sağlayan ve uyuşturucu, silah, insan ticaretinin ardından en kârlı dördüncü yasadışı ticaret türü olarak değerlendiriliyor. Özellikle Güneydoğu Asya, bu ticaretin merkezi konumunda; Myanmar, Tayland, Laos ve Kamboçya gibi ülkeler hem kaynak hem de geçiş güzergahı olarak öne çıkıyor.
Gergedan boynuzuna olan talep, başta Çin ve Vietnam olmak üzere Doğu Asya ülkelerinde geleneksel tıp inanışlarına dayanıyor. Boynuzun ateş düşürücü, afrodizyak ve hatta kanser tedavisinde etkili olduğuna dair bilimsel olarak kanıtlanmamış iddialar, kaçakçılığı besliyor. Benzer şekilde kaplan kemiklerinden yapılan ilaçlar ve leopar postlarının statü sembolü olarak kullanımı da nesli tükenmekte olan türler üzerindeki baskıyı artırıyor.
Bellingcat soruşturmasının odaklandığı vaka, sosyal medya platformlarının bu tür yasadışı faaliyetleri ne kadar kolay barındırdığını gösteriyor. Facebook özelinde, içerik denetleme ekiplerinin dil ve kültür farklılıkları nedeniyle bu tür paylaşımları tespit etmekte zorlandığı, ayrıca kullanıcıların şikayet bildirimlerinin yeterince hızlı işleme alınmadığı eleştirileri yıllardır dile getiriliyor. Meta şirketi, geçmişte bu sorunlarla mücadele için özel ekipler kurduğunu ve CITES ile iş birliği yaptığını açıklamış olsa da, pratikte kaçakçıların denetim ağlarından sıyrılmayı başardığı görülüyor.
Küresel düzeyde, yaban hayatı kaçakçılığının önlenmesi için uluslararası iş birliği kritik önem taşıyor. INTERPOL ve CITES sekreteryası ortak operasyonlar düzenlese de, dijital platformlardaki ticareti izleme konusunda henüz etkili bir mekanizma oluşturulabilmiş değil. Uzmanlar, sosyal medya şirketlerinin daha proaktif önlemler alması gerektiğini, aksi halde bu tür kaçakçılık ağlarının büyümeye devam edeceğini vurguluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu haber Türkiye’yi doğrudan ilgilendirmese de, yaban hayatı kaçakçılığı Türkiye’nin de taraf olduğu CITES kapsamında küresel bir sorundur. Türkiye, nesli tükenmekte olan türlerin ticaretine yönelik yasal düzenlemelere sahip olmakla birlikte, özellikle doğu sınırlarından İran ve Irak üzerinden yapılan yasadışı geçişler nedeniyle potansiyel bir geçiş güzergahı konumundadır. Ayrıca, sosyal medya platformlarının denetim eksikliği Türkiye’de de benzer kaçakçılık faaliyetlerine zemin hazırlayabilir. Türkiye’nin gümrük ve sınır güvenliği birimlerinin bu tür ticarete karşı dikkatli olması, uluslararası iş birliklerine katılımını sürdürmesi önem taşımaktadır.
