Avrupa Merkez Bankası (ECB) araştırmacıları tarafından yapılan yeni bir çalışma, euro bölgesindeki firmalar arasında yapay zeka (YZ) kullanımının henüz yaygınlaşmadığını ve yoğun kullanımın oldukça sınırlı olduğunu ortaya koydu. ECB'nin Ekim 2024'te yayımladıği çalışma, bölgedeki şirketlerin büyük çoğunluğunun yapay zeka teknolojilerini benimseme konusunda temkinli bir tutum sergilediğini gösteriyor. Araştırma, özellikle üretken yapay zeka (generative AI) gibi son teknolojilerin iş dünyasında ne ölçüde kullanıldığını anlamayı amaçlıyor.
Gelişmenin Arka Planı
ECB araştırmacıları, euro bölgesindeki 12 ülkeden yaklaşık 10 bin firma üzerinde yaptıkları anket ve veri analizine dayanan çalışmada, şirketlerin yalnızca yüzde 5'inin yapay zekayı iş süreçlerinde yoğun olarak kullandığını tespit etti. Geri kalan firmaların yüzde 40'ı ise hiçbir şekilde YZ teknolojilerine başvurmuyor. Kalan yüzde 55'lik kesim ise sınırlı veya deneysel düzeyde YZ kullanıyor. Çalışmaya göre, büyük ölçekli firmalar (250'den fazla çalışan) küçük ve orta ölçekli işletmelere (KOBİ) kıyasla YZ kullanımında daha ileride. Ancak boyut farkı dışında sektörel bazda da belirgin farklılıklar gözleniyor: Bilgi ve iletişim teknolojileri (BİT) sektörü başı çekerken, inşaat ve konaklama gibi geleneksel sektörler oldukça geride. ECB araştırmacıları, bu durumun nedenleri arasında yüksek maliyetler, nitelikli işgücü eksikliği ve düzenleyici belirsizlikler gibi faktörleri sıralıyor. Ayrıca, Çin ve ABD merkezli teknoloji devlerinin piyasaya hakimiyeti, Avrupalı firmaların YZ alanında rekabet gücünü sınırlıyor. Çalışma, Avrupa Birliği'nin Yapay Zeka Yasası (AI Act) gibi düzenlemelerin şirketlerin adaptasyon sürecini nasıl etkileyebileceğine de dikkat çekiyor. Düzenlemelerin bir yandan güven oluştururken diğer yandan uyum maliyetlerini artırarak benimsemeyi yavaşlatabileceği belirtiliyor.
Bölgesel veya Küresel Boyut
ECB'nin bulguları, Avrupa'nın yapay zeka yarışında ABD ve Çin'in gerisinde kaldığını teyit ediyor. Küresel ölçekte, özellikle üretken yapay zeka alanında ABD merkezli şirketler (OpenAI, Google, Microsoft) ve Çinli firmalar (Baidu, Alibaba) öncülük ediyor. Bu durum, Avrupa'nın dijital dönüşüm hedefleri ve rekabetçiliği açısından risk oluşturuyor. Avrupa Komisyonu'nun 'Dijital On Yıl 2030' stratejisi, işletmelerin yüzde 75'inin bulut yapay zeka ve büyük veri kullanmasını hedefliyordu. Ancak ECB verileri, bu hedefe ulaşmak için yoğun çaba gerektiğini gösteriyor. Öte yandan, yapay zekanın işgücü verimliliği üzerindeki etkileri de tartışma konusu. ECB'nin önceki çalışmaları, YZ kullanan firmaların verimlilik artışı kaydettiğini ancak bunun istihdam üzerinde net bir negatif etkisinin olmadığını ortaya koymuştu. Bununla birlikte, YZ'nin düşük vasıflı işleri otomatize etme potansiyeli, işgücü piyasasında dönüşüme yol açabilir. Araştırma, YZ benimsemesinin önündeki engellerin aşılması için kamu politikalarının önemine vurgu yapıyor: Dijital altyapı yatırımları, eğitim programları ve özellikle KOBİ'lere yönelik teşvikler, Avrupa'nın YZ dönüşümünü hızlandırabilir. Ayrıca, açık kaynak modellerin teşviki ve veri paylaşımı ekosistemlerinin kurulması da öneriler arasında.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ECB'nin bulguları, gelişmekte olan bir ekonomi olarak Türkiye için önemli çıkarımlar içeriyor. Türkiye'de de benzer şekilde yapay zeka kullanımı henüz emekleme aşamasında. TÜBİTAK'ın 2023 verilerine göre, Türk firmalarının yalnızca yüzde 3,5'i ileri düzeyde yapay zeka kullanıyor. Avrupa'nın gerisinde kalınması, Türkiye'nin dijital dönüşümde rekabet gücünü zayıflatabilir. Ancak, Türkiye'nin genç nüfusu ve artan teknoloji yatırımları avantaj sağlayabilir. Özellikle KOBİ'lerin dijitalleşmesine yönelik KOSGEB ve kalkınma ajansları destekleri, süreci hızlandırabilir. Küresel YZ yarışında Türkiye'nin konumlanması için nitelikli işgücü yetiştirme, veri altyapısı güçlendirme ve kamu-özel sektör işbirliği kritik önem taşıyor. Avrupa ile ticaret yapan firmalar için, AB'nin YZ düzenlemelerine uyum da ihracat potansiyelini etkileyebilir. Bu nedenle Türkiye, hem ulusal hem de bölgesel düzeyde YZ stratejisini güçlendirmek zorunda.
