El Salvador'da, rakip sokak çetelerine mensup genç kadınların bir arada tutulduğu bir cezaevinde, düşmanlıkların yerini zamanla dayanışmaya bıraktığı sıra dışı bir rehabilitasyon süreci yaşanıyor. Başkent San Salvador'un hemen dışındaki bu yüksek güvenlikli cezaevinde, Barrio 18 ve Mara Salvatrucha (MS-13) gibi birbirine kanlı düşman çetelerin üyesi kadınlar, aynı koğuşları paylaşıyor, birlikte yemek yiyor ve gelecek planları yapıyor. Program, sadece cezalarını çekmelerini değil, aynı zamanda tahliye sonrası topluma yeniden kazandırılmalarını hedefliyor. Yetkililere göre, bu yaklaşım sayesinde tekrar suça karışma oranlarında belirgin bir düşüş gözleniyor.
Çete Şiddetinin Gölgesinde Bir Deney
El Salvador, onlarca yıldır çete şiddetiyle boğuşuyor. Ülkede 2015-2019 yılları arasında uygulanan sert güvenlik politikaları, çete üyesi olduğu gerekçesiyle binlerce kişinin tutuklanmasına yol açtı. Kadınlar, bu çetelerde genellikle erkek üyelerin gölgesinde, lojistik destek, uyuşturucu taşıma veya cinayetlerde tetikçi olarak yer alıyor. Cezaevine girdiklerinde ise çoğu kez eğitimsiz, travmatize ve toplumdan dışlanmış durumdalar.
Ancak bu hapishane, geleneksel cezalandırma anlayışının dışına çıkan bir deney sunuyor. Kadınlar, psikososyal destek, mesleki eğitim ve çatışma çözümü atölyelerine katılıyor. Hapishane yönetimi, rakip çete üyelerini aynı koğuşlara yerleştirerek, günlük etkileşim yoluyla önyargıların kırılmasını amaçlıyor. İlk başlarda gerginlikler yaşansa da, zaman içinde kadınlar birbirlerinin hikayelerini dinlemeye başlıyor. Ortak noktaları, çoğunun yoksulluk, aile içi şiddet veya çocuk yaşta çeteye katılmaya zorlanmış olması.
Rehabilitasyon mu, Sembolik Bir Adım mı?
Programın başarısı, ülke genelinde tartışma konusu. El Salvador Devlet Başkanı Nayib Bukele'nin çetelere karşı acımasız bir savaş yürüttüğü biliniyor. 2022'de başlatılan ve binlerce kişinin keyfi olarak tutuklanmasına yol açan olağanüstü hal uygulaması, insan hakları örgütlerinin sert eleştirilerine hedef oldu. Bu koşullar altında, sadece bir hapishanedeki rehabilitasyon çabası, ülkenin genel ceza politikasıyla çelişiyor gibi görünebilir.
Ancak uluslararası gözlemciler, bu tür girişimlerin sürdürülebilir barış için kritik olduğunu vurguluyor. BM Uyuşturucu ve Suç Ofisi (UNODC), kadın mahkumların özel ihtiyaçlarına odaklanan programların, erkek mahkumlara kıyasla daha etkili olduğunu belirtiyor. El Salvador örneği, çete şiddetinin sadece güvenlik önlemleriyle değil, sosyal entegrasyonla çözülebileceğine dair bir umut ışığı sunuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
El Salvador'daki bu cezaevi deneyimi, Türkiye'nin terör ve şiddet suçlarıyla mücadelede uyguladığı radikalleşmeyle mücadele programlarına dolaylı bir referans oluşturuyor. Türkiye, PKK ve DEAŞ gibi yapılardan ayrılan bireyler için benzer rehabilitasyon projeleri yürütüyor. Bu deneyim, rakip grupların bir arada yaşamayı öğrenmesinin, toplumsal barışa katkı sağlayabileceğini gösteriyor. Ancak El Salvador'un aksine Türkiye'de suç örgütleri etnik ve ideolojik boyut taşıdığından, doğrudan bir model ödünç almak mümkün değil. Yine de, rehabilitasyon süreçlerinde kadın mahkumlara özel programların etkili olduğu verisi, Türkiye'nin ceza infaz politikalarına ışık tutabilir.
