Dünya genelinde yaklaşık 400 milyon insan, bir tür yardımlı ölüme erişim hakkına sahip. Ancak ülkelerin politikaları büyük farklılıklar gösteriyor. Yardımlı ölüm, ölümcül hastalığı olan veya dayanılmaz acı çeken bireylerin yaşamını sonlandırmasına izin veren yasal düzenlemeleri kapsıyor. Bu uygulama, tıbbi yardımlı intihar (hekimin reçete ettiği ilaçlarla hastanın kendi yaşamını sonlandırması) ve ötenazi (hekimin doğrudan yaşamı sonlandırması) olarak iki ana biçimde görülüyor. Dünyada yasal düzenlemeler giderek yaygınlaşsa da, ülkeler arasında ciddi farklılıklar bulunuyor.
Yasal Düzenlemelerin Arka Planı
Yardımlı ölüm konusundaki yasalar, genellikle özerklik, acı çekme ve tıbbi etik tartışmaları etrafında şekilleniyor. Hollanda, 2002'de ötenaziyi yasallaştıran ilk ülke oldu. Belçika aynı yıl ötenaziyi yasallaştırdı ve 2014'te yaş sınırını kaldırarak çocuklar için de erişilebilir hale getirdi. Lüksemburg 2009'da, Kanada ise 2016'da yasallaştırdı. Kanada'da 2021'de yapılan düzenleme ile akıl hastalığı olanlar için de yol açıldı, ancak bu hüküm 2027'ye ertelendi. İspanya 2021'de, Portekiz 2023'te ötenaziyi yasallaştırdı. Avustralya'nın Victoria eyaleti 2019'da, Batı Avustralya 2021'de yasayı çıkardı. Yeni Zelanda'da 2020 referandumuyla yasallaştı. Kolombiya, 1997'de ötenaziyi suç olmaktan çıkardı ve 2015'te düzenledi. İsviçre'de 1942'den beri intihara yardım suç değil, ancak ötenazi yasak. Almanya'da 2020'de Anayasa Mahkemesi intihara yardım yasağını iptal etti, ancak düzenleme belirsiz. ABD'de 10 eyalet ve Washington DC'de tıbbi yardımlı intihar yasal. Oregon 1997'de ilk eyalet oldu. Ayrıca, Avusturya 2022'de, İtalya'da ise mahkeme kararlarıyla sınırlı uygulama var. Fransa'da 2016'da sedasyon hakkı tanındı ancak ötenazi yasak. İngiltere, İrlanda, İskoçya gibi ülkelerde yasa teklifleri tartışılıyor. Türkiye'de ise yardımlı ölüm yasak; Türk Ceza Kanunu'na göre intihara yönlendirme ve ötenazi suç.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Yardımlı ölüm yasaları, özellikle Batı Avrupa, Kuzey Amerika ve Avustralya'da yaygınlaşıyor. Latin Amerika'da Kolombiya öncü, Şili ve Arjantin'de tartışmalar sürüyor. Asya'da Japonya'da yasal boşluk var, Hindistan'da 2018'de pasif ötenazi yasal hale geldi. Afrika'da ise yasalar genellikle yasaklayıcı. Dünya Tabipler Birliği, ötenaziyi etik dışı buluyor ancak tıbbi yardımlı intihar konusunda görüş ayrılıkları var. Küresel eğilim, bireysel özerkliğe doğru kayıyor. Ancak, suiistimal riski, palyatif bakımın yetersizliği ve dini inançlar karşıt görüşleri besliyor. 2023'te Portekiz'de yasa onaylandı, İrlanda'da komite önerisi sunuldu. 2024'te Fransa'da yeni tasarı gündemde. Ayrıca, Kanada'da 2023'te geçici düzenleme ile akıl hastaları için erteleme getirildi. Avustralya'da eyaletler arası farklılıklar var. ABD'de ise federal düzeyde yasak, eyaletler serbest.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye'de yardımlı ölüm yasak olup, Türk Ceza Kanunu'nda intihara yönlendirme ve ötenazi suç olarak tanımlanıyor. Bu haber, Türkiye'nin de dahil olduğu küresel bir tartışmayı yansıtıyor. Türkiye'de kamuoyunda tartışmalar sınırlı; ancak Avrupa'daki yasal gelişmeler, Türkiye'deki sağlık politikalarını ve etik tartışmaları dolaylı etkileyebilir. Türkiye'nin AB üyelik süreci kapsamında mevzuat uyumu gündeme gelebilir; ancak toplumsal ve dini hassasiyetler nedeniyle kısa vadede yasal değişiklik beklenmiyor. Küresel eğilim, Türkiye'deki palyatif bakım ve hasta hakları tartışmalarını da etkileyebilir.
