10 Ekim Dünya İdam Cezasına Karşı Günü'nde Avrupa Birliği, idam cezasını "zalimane ve aşağılayıcı bir ceza biçimi" olarak kınadı. Ancak dünya liderlerinin tamamı bu görüşü paylaşmıyor; bazı ülkelerde infaz sayıları artıyor. Konuğumuz "Death Row Stories" programının sunucusu François Picard ile infazların neden arttığını tartıştık.
İdam Cezasının Küresel Görünümü
Uluslararası Af Örgütü'nün verilerine göre, 2022 yılında dünya genelinde bilinen infaz sayısı 883'e ulaştı ve bu rakam 2021'e göre %53'lük bir artışı işaret ediyor. Bu artışın büyük bölümü Orta Doğu ve Asya'daki birkaç ülkeden kaynaklanıyor. İran, Mısır, Suudi Arabistan ve Irak gibi ülkelerde infazlar yaygın olarak uygulanmaya devam ediyor. Öte yandan, Çin'de infaz sayıları gizli tutulduğu için kesin rakamlara ulaşılamıyor; ancak ülkenin dünyada en fazla idam cezası uygulayan ülke olduğu düşünülüyor.
Buna karşılık, Avrupa Birliği üyesi ülkelerin tamamı idam cezasını kaldırmış durumda. AB, bu cezayı evrensel olarak kaldırmayı hedefliyor ve üçüncü ülkelere yönelik politikalarında idam cezasının kaldırılmasını teşvik ediyor. ABD'de ise federal düzeyde 2021'den bu yana infazlar durdurulmuş olsa da, bazı eyaletlerde uygulanmaya devam ediyor. 2022'de ABD'de 18 infaz gerçekleşti.
İnfazların Artış Nedenleri
Uzmanlar, infaz sayılarındaki artışın birkaç temel nedene dayandığını belirtiyor. Öncelikle, otoriter rejimlerde idam cezası muhalefeti sindirme aracı olarak kullanılabiliyor. İran'da son aylarda rejim karşıtı protestoların ardından çok sayıda kişi idam cezasına çarptırıldı. Suudi Arabistan'da ise 2022'de 196 infaz gerçekleştirildi; bu, ülke tarihindeki en yüksek rakamlardan biri. Bazı ülkelerde uyuşturucu kaçakçılığı gibi suçlara karşı sert politikalar da infazları artırıyor. Singapur ve Çin gibi ülkelerde uyuşturucu suçlarına ölüm cezası verilebiliyor.
Öte yandan, idam cezasının caydırıcılığına dair kanıtlar tartışmalı. Araştırmalar, idam cezasının cinayet oranlarını azalttığına dair ikna edici bir kanıt bulunmadığını gösteriyor. Buna rağmen, bazı siyasetçiler kamuoyu desteğini kazanmak için idam cezasını savunabiliyor. François Picard, "Ölüm cezası, karmaşık sosyal sorunlara basit bir çözüm gibi sunuluyor; ancak adalet sistemindeki hatalar ve infazların geri döndürülemezliği büyük bir endişe kaynağı" diyor.
Uluslararası Tepkiler ve Gelecek
Birleşmiş Milletler, idam cezasının kaldırılması için küresel bir moratoryum çağrısında bulunuyor. Ancak Güvenlik Konseyi'nin daimi üyelerinden ABD ve Çin'in tutumu nedeniyle bu çağrı yeterince destek görmüyor. Avrupa Konseyi, idam cezasının kaldırılmasını bir insan hakları meselesi olarak görüyor ve üye ülkelerde bu cezayı yasaklamış durumda. Sivil toplum kuruluşları ise infazların artmasını endişeyle izliyor. Uluslararası Af Örgütü, 2022 raporunda "infaz sayılarındaki artışın endişe verici olduğunu ve birçok ülkede adil yargılanma güvencelerinin yok sayıldığını" vurguluyor.
Önümüzdeki dönemde, idam cezasının kaldırılması yönündeki çabaların hız kazanması bekleniyor; ancak bazı ülkelerdeki siyasi irade eksikliği ve kamuoyu desteği, bu hedefi zorlaştırıyor. Dünya İdam Cezasına Karşı Günü, bu konuda farkındalık yaratmak ve infazların sona erdirilmesi için baskı oluşturmak amacıyla her yıl anılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, 2004 yılında idam cezasını tüm suçlar için kaldırarak AB'ye uyum sürecinde önemli bir adım attı. Bu reform, Türkiye'nin uluslararası alanda insan hakları standartlarına bağlılığını gösterdi. Ancak son yıllarda, özellikle darbe girişimi sonrası dönemde, bazı siyasi söylemlerde idam cezasının yeniden getirilmesi tartışıldı. Bu tartışmalar, Türkiye'nin AB üyeliği perspektifini ve uluslararası itibarını doğrudan etkileyebilecek hassas bir konu. Dünyada infazların artması, Türkiye'nin bölgesel bir istikrar unsuru olarak insan hakları alanındaki duruşunu daha da önemli kılıyor. Türkiye, idam cezasının kaldırılması yönündeki küresel çabalara destek vermeye devam ederken, kendi iç hukukunda bu cezayı geri getirmemesi, hem AB hem de uluslararası toplum nezdinde kritik bir önem taşıyor.
