İsveç’in önde gelen barış ve çatışma araştırma merkezi Uppsala Üniversitesi bünyesindeki Uppsala Çatışma Veri Programı’nın (UCDP) yayımladığı son rapora göre, dünya genelinde devam eden silahlı çatışmaların sayısı, İkinci Dünya Savaşı’nın sona ermesinden bu yana kaydedilen en yüksek seviyeye ulaştı. 2023 yılı itibarıyla 59 aktif çatışma bölgesi raporlanırken, bu sayı bir önceki yıla göre %10’luk bir artışı temsil ediyor. Çatışmaların yoğunluğu ve yaygınlığı, uluslararası toplumun barış inşası ve çatışma çözümü mekanizmalarının etkinliğini sorgulamasına neden oluyor.
Artan çatışmaların küresel yansımaları
UCDP verileri, çatışmaların yalnızca sayıca artmadığını, aynı zamanda coğrafi olarak da yayıldığını gösteriyor. Özellikle Afrika kıtası, Orta Doğu ve Güney Asya, çatışmaların en yoğun yaşandığı bölgeler olarak öne çıkıyor. Etiyopya’nın Tigray bölgesindeki iç savaş, Myanmar’daki askeri cunta karşıtı direniş ve Ukrayna-Rusya savaşı, bu artışın başlıca örnekleri arasında yer alıyor. Raporda, çatışmaların büyük bir kısmının devlet içi aktörler arasında (iç savaş, isyan, etnik çatışma) gerçekleştiği, ancak devletler arası çatışmaların da sayıca arttığı vurgulanıyor. Özellikle Ukrayna savaşının, Avrupa kıtasında Soğuk Savaş’tan bu yana görülen en büyük devletler arası çatışma olduğu belirtiliyor.
UCDP direktörü Profesör Håvard Hegre, yaptığı açıklamada, “Veriler, küresel barış ve güvenlik mimarisinin ciddi bir stres altında olduğunu gösteriyor. Çatışmaların sayısı ve şiddeti, uluslararası sistemin kriz yönetme kapasitesini zorluyor” ifadelerini kullandı. Hegre, ayrıca çatışmaların ekonomik maliyetinin milyarlarca doları bulduğunu ve milyonlarca insanın yerinden edildiğini ekledi. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNHCR) verilerine göre, 2023 sonu itibarıyla dünya genelinde 110 milyondan fazla insan zorla yerinden edilmiş durumda; bu sayı, tüm zamanların en yüksek seviyesi olarak kaydedildi.
Bölgesel ve küresel güvenlik dengeleri
Artan çatışmalar, yalnızca doğrudan etkilediği bölgeleri değil, küresel güç dengelerini de sarsıyor. Rusya’nın Ukrayna’yı işgali, NATO’nun genişleme politikalarını hızlandırırken, Çin’in Tayvan ve Güney Çin Denizi’ndeki artan askeri varlığı, Asya-Pasifik’te yeni bir gerilim hattı oluşturuyor. Orta Doğu’da İsrail-Filistin çatışmasının yeniden alevlenmesi ve Yemen’de devam eden iç savaş, enerji fiyatları ve küresel tedarik zincirleri üzerinde baskı yaratıyor. Afrika’da Sahel bölgesindeki cihatçı grupların faaliyetleri, bölgesel istikrarı tehdit ederken, Fransa gibi eski sömürge güçlerinin bölgeden çekilmesi, güç boşluğunu derinleştiriyor.
Raporda ayrıca, çatışmaların insani maliyetine dikkat çekiliyor. Dünya Sağlık Örgütü (WHO), çatışma bölgelerinde sağlık hizmetlerine erişimin ciddi şekilde kısıtlandığını ve salgın hastalıkların arttığını bildiriyor. Eğitim, gıda güvenliği ve temel altyapı hizmetleri de çatışmalardan en fazla etkilenen alanlar arasında. Uzmanlar, çatışmaların çözümü için diplomatik çabaların artırılması ve uluslararası iş birliğinin güçlendirilmesi gerektiğini vurguluyor. Ancak Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi’nin veto yetkisi nedeniyle etkili kararlar alamaması, çözüm süreçlerini sekteye uğratıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Küresel çatışmalardaki bu artış, Türkiye’nin dış politikası ve güvenliği açısından bir dizi risk ve fırsat barındırıyor. Türkiye, hem Ukrayna-Rusya savaşında arabuluculuk rolü üstlenerek hem de Libya, Suriye ve Karabağ’da askeri varlığını sürdürerek çatışma bölgelerinde aktif bir oyuncu haline gelmiştir. Artan çatışmalar, Türkiye’nin savunma sanayii ihracatını artırabilir ve bölgesel bir güç olarak konumunu güçlendirebilir. Ancak, özellikle Suriye ve Irak’taki terör örgütlerinin varlığı, sınır güvenliği açısından doğrudan tehdit oluşturmaktadır. Ayrıca, küresel çatışmaların enerji fiyatlarını yükseltmesi, Türkiye gibi enerji ithalatçısı ülkeler için ekonomik bir yük getirmektedir. Türkiye’nin, çatışmaların yayılmasını önlemek ve insani krizlerin etkilerini hafifletmek için uluslararası platformlarda daha aktif bir rol alması beklenmektedir.
