Son yıllarda Çin'in dünya sahnesinde artan etkisi, yumuşak güç kavramı etrafında yoğun tartışmalara yol açıyor. Pekin yönetimi, Kuşak ve Yol Girişimi, Konfüçyüs Enstitüleri ve küresel medyaya yaptığı yatırımlarla imajını güçlendirmeye çalışıyor. Ancak uzmanlara göre, bu çabaların çoğu gerçek bir sempati kazanmaktan çok, kısa vadeli bir algı yönetiminden ibaret. ABD merkezli düşünce kuruluşlarının yaptığı son araştırmalar, dünya genelinde Çin'e yönelik görüşlerin giderek olumsuzlaştığını ortaya koyuyor. Birçok ülkede Çin'in ekonomik cazibesi, insan hakları ve bölgesel gerilimlerdeki tutumu nedeniyle gölgeleniyor.
Yumuşak Güç Kavramı ve Çin'in Stratejisi
Yumuşak güç, bir ülkenin askeri veya ekonomik zorlama olmaksızın, kültürel değerler, politik idealler ve dış politika sayesinde başkalarını etkileyebilme kapasitesidir. Çin, bu kavramı özellikle 2010'lardan itibaren aktif olarak benimsedi ve devlet başkanlığı düzeyinde diplomasiye ağırlık verdi. Devlet Başkanı Xi Jinping, 'Çin Rüyası' ve 'insanlık için ortak gelecek topluluğu' gibi söylemlerle ülkesinin küresel imajını inşa etmeye çalışıyor. Bu kapsamda, Afrika ve Latin Amerika'da onlarca yeni kültür merkezi açan Pekin, Yunus Emre Enstitüsü benzeri kuruluşlarla kültürel tanıtım faaliyetlerini hızlandırmıştır.
Ancak bu girişimlerin etkinliği tartışmalı. ABD'nin Pew Araştırma Merkezi'nin 2023 verilerine göre, dünya genelinde Çin'i olumlu görenlerin oranı ortalama yüzde 45 seviyesinde. Bu, geçtiğimiz on yılın en düşük rakamlarından biri. Özellikle Batı ülkelerinde bu oran yüzde 30'un altına düşerken, gelişmekte olan ülkelerde ise yüzde 60'a yakın bir oran görülüyor. Ancak dikkat çekici olan, bu olumlu görüşün çoğunlukla ekonomik fırsatlarla sınırlı olması. Altyapı yatırımlarının finansmanı, kimi ülkelerde yüksek borçlanma sorunlarına yol açarak hayal kırıklığına neden olmakta.
Ekonomik Bal ve Borç Tuzağı Algısı
Çin'in Kuşak ve Yol Girişimi, 100'den fazla ülkeyi kapsayan devasa bir altyapı projeleri ağı olarak tasarlandı. Demiryolları, limanlar ve enerji santralleri inşa eden Pekin, bu projelerle ticaret yollarını kontrol etmeyi ve enerji kaynaklarına erişimini güvence altına almayı hedefliyor. Ancak Pakistan, Sri Lanka ve Djibouti gibi ülkelerdeki projelerin ardından ortaya çıkan ağır borç yükü, 'borç tuzağı diplomasisi' eleştirilerini güçlendirmiştir. Uluslararası Para Fonu (IMF) verilerine göre, bazı Afrika ülkeleri gayri safi yurtiçi hasılalarının yüzde 20'sinden fazlasını sadece Çin'e borç ödemelerine ayırır durumda.
Buna paralel olarak, Çin'in teknoloji ihracatı ve iletişim altyapısındaki rolü de endişe kaynağı olmaya devam ediyor. Huawei ve ZTE gibi devlerin 5G ekipmanları, birçok Batı ülkesinde güvenlik gerekçesiyle yasaklanırken, Asya ve Afrika'daki birçok ülke bu teknolojilere bağımlı hale gelmekten kaçınamıyor. Bu durum, yumuşak güce yapılan yatırımların, sıkı hükümet kontrolü ve şeffaf olmayan iş uygulamaları nedeniyle beklenen etkiyi yaratmadığını gösteriyor.
Algı Yönetimi ve Medya Üzerindeki Etki
Çin, uluslararası medya alanındaki varlığını da artırdı. CGTN televizyon kanalı, Global Times gazetesi ve Xinhua haber ajansı, dünya genelindeki bürolarıyla Batılı habercilik pratiğine alternatif bir söylem geliştirmeye çalışıyor. Ancak bu kuruluşların çoğu, pek çok ülkede devlet propagandası yapmakla suçlanıyor ve yayın lisansları bazı ülkelerde iptal edildi. İngiltere'nin medya düzenleyicisi Ofcom'un 2021'de CGTN'nin yayın lisansını geri çekmesi, bu durumun somut örneğini oluşturuyor.
Özellikle Uygur Türkleri'nin yaşadığı Xinjiang bölgesine yönelik insan hakları ihlalleri iddiaları, Çin'in yumuşak güç hedeflerini zayıflatan en önemli faktörlerden biri. ABD, Avrupa Birliği ve Birleşmiş Milletler'de bu konuda giderek güçlenen eleştiriler, Pekin'in imajına ciddi darbe vurdu. Batılı ülkelerde yapılan anketlere göre, insan hakları konusu Çin'e yönelik olumsuz görüşlerin başlıca nedenlerinden biri olarak öne çıkıyor. Beijing'in bu eleştirilere karşı uyguladığı sansür ve dezenformasyon anlatıları, uluslararası kamuoyunda güven bunalımını daha da derinleştirir.
Bölgesel ve Küresel Güç Dengeleri
Çin'in yükselişi, küresel güç dengelerini doğrudan etkileyen stratejik bir unsur olarak değerlendiriliyor. ABD'nin Çin'e yönelik 'sert güç' kullanımı, ticaret savaşları ve askeri tatbikatlarla kendini gösteriyor; ancak Çin'in asıl mücadelesi algı alanında. Güneydoğu Asya'da, Çin'in Güney Çin Denizi'ndeki hak iddiaları, bölge ülkeleriyle ilişkilerinde önemli bir pürüz oluşturuyor. Filipinler, Vietnam ve Malezya gibi ülkeler, Çin'in askeri yığınağına rağmen ABD ile güvenlik iş birliklerini derinleştiriyor.
Öte yandan, Çin'in Rusya ile geliştirdiği sıkı ilişkiler, Ukrayna savaşı sonrası Batı'nın uyguladığı yaptırımlara karşı koyma çabalarını güçlendirdi. Bu ortaklık, otoriter rejimlerin uluslararası alanda batılı demokrasilere karşı alternatif bir kutup oluşturma arayışının bir yansıması olarak okunuyor. Ancak bu durum, orta ölçekli ülkelerin çoğunun net bir taraf seçmekten kaçınmasına yol açıyor. Hindistan, Brezilya ve Güney Afrika'nın da dahil olduğu birçok ülke, hem Çin'le hem ABD ile dengeli ilişkiler sürdürerek küresel rekabetten kazanç sağlamaya çalışıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu tablo, Türkiye'nin Çin'e yönelik dış politikasında dengeli bir yaklaşımı zorunlu kılıyor. Türkiye, Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Orta Koridor projesinde Çin ile stratejik bir ortaklık yürütüyor; ancak Uygur Türklerine yönelik insan hakları ihlalleri iddiaları, Ankara'nın kamuoyu önünde Pekin'e yakınlaşmasını sınırlandırıyor. Öte yandan, ABD ile yaşanan gerilimlerde Çin'in ekonomik ağırlığına da göz ardı edilemez. Türkiye, son dönemde Çin'le ticaret hacmini artırmaya çalışırken, yerli üretim ve savunma sanayiinde bağımsızlığını korumak adına dikkatli bir politika izliyor. İnsan hakları ve etnik meselelerdeki tavrı ise Batı ile ilişkilerindeki dengeleyici etken olmayı sürdürüyor. Sonuç olarak, bu gelişmeler Türkiye'nin çok yönlü dış politika anlayışını test ederken, Orta Asya ve Kafkasya'da nüfuz mücadelesine de zemin hazırlıyor.
