Küresel gıda piyasalarında taze sebze ve meyve fiyatları, son 40 yılın en yüksek seviyesine ulaşarak tüketicileri ve üreticileri zor durumda bıraktı. Özellikle domates fiyatlarındaki rekor artış, dünya genelinde enflasyonist baskıları daha da derinleştiriyor. Uzmanlar, iklim değişikliği, tedarik zincirindeki aksamalar ve artan girdi maliyetlerinin bu tabloda belirleyici rol oynadığına dikkat çekiyor.
Domates Neden Bu Kadar Pahalandı?
Küresel domates piyasasında fiyatların bu denli yükselmesinin arkasında birden fazla faktör bulunuyor. Öncelikle, başta Akdeniz ülkeleri olmak üzere birçok bölgede yaşanan aşırı sıcaklıklar ve kuraklık, hasat miktarını ciddi şekilde düşürdü. İspanya ve İtalya gibi büyük üreticilerde rekolte kayıpları yüzde 30'a ulaşırken, Meksika ve ABD'nin güney eyaletlerinde de benzer sorunlar yaşandı.
İklim koşullarının yanı sıra, Rusya-Ukrayna savaşının tetiklediği enerji krizi de seracılık maliyetlerini patlattı. Doğalgaz ve elektrik fiyatlarındaki artış, özellikle seracılığın yoğun olduğu Hollanda ve Türkiye gibi ülkelerde üretim maliyetlerini yıkıcı boyutlara taşıdı. Seraların ısıtılması ve aydınlatılması için gereken enerji, toplam maliyetin yüzde 40'ını aştı.
Ayrıca, pandemi sonrası toparlanma sürecinde artan talep, arzın sınırlı kalmasıyla birleşince fiyatları yukarı çekti. Navlun ücretleri ve lojistik maliyetleri de hâlâ yüksek seyrediyor, bu da ithal domates fiyatlarına ek yük getiriyor.
Küresel Gıda Enflasyonuna Etkisi
Domates ve diğer taze ürünlerdeki fiyat artışı, yalnızca sebze-meyve pazarını değil, işlenmiş gıda sektörünü de etkiliyor. Konserve, salça, ketçap ve sos üreticileri artan hammadde maliyetlerini tüketiciye yansıtmak zorunda kalıyor. Bu da gıda enflasyonunun geniş bir yelpazede hissedilmesine neden oluyor.
Dünya Bankası ve FAO verilerine göre, küresel gıda fiyat endeksi son bir yılda yüzde 12 artış gösterdi. Taze sebze-meyve kategorisi ise bu artışın lokomotifi konumunda. Gelişmiş ülkelerde durum nispeten kontrol altında tutulmaya çalışılırken, gelişmekte olan ülkelerde dar gelirli haneler için temel gıdaya erişim giderek zorlaşıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Küresel domates krizi, Türkiye için hem fırsatları hem de riskleri barındırıyor. Dünyanın en büyük domates üreticilerinden biri olan Türkiye, Rusya ve Avrupa pazarlarına yönelik ihracatta rekabet avantajına sahip. Ancak iklim değişikliği ve enerji maliyetlerindeki artış, yerli üretimi de tehdit ediyor. Türkiye’nin seracılık sektörü, artan doğalgaz fiyatları nedeniyle zor bir dönemden geçiyor. Öte yandan iç piyasada domates fiyatları zaten yüksek seyrediyor; küresel fiyat artışının tüketiciye ek yük getirmemesi için üretici desteklerinin artırılması ve enerji sübvansiyonlarının gözden geçirilmesi gerekiyor. Orta vadede, Türkiye’nin iklim dostu seracılığa yatırım yapması, hem iç talebi karşılamak hem de ihracatta sürdürülebilirliği sağlamak açısından kritik önem taşıyor.
