Küresel ekonominin tartışmasız hegemonu olan ABD doları, son yıllarda artan jeopolitik gerilimler ve alternatif arayışları karşısında tahtını sarsacak gelişmelere sahne oluyor. Ünlü ekonomist Kenneth Rogoff, doların dünyanın bir numaralı rezerv para birimi olma özelliğinin bir gecede kaybolmayacağını ancak üzerinde giderek büyüyen baskılar olduğunu savunuyor. Özellikle İran'daki süregelen savaş, ABD'nin artan askeri harcamaları ve Çin'in yuanın uluslararası kullanımını genişletme çabaları, doların hakimiyetine meydan okuyan unsurlar olarak öne çıkıyor.
Artan Baskılar ve Kırılganlıklar
Harvard Üniversitesi öğretim üyesi ve eski IMF başekonomisti olan Rogoff, doların mevcut konumunu korumasının uzun vadede zorlaşacağını belirtiyor. Ona göre, ABD'nin artan borç yükü ve bütçe açıkları, doların değerini aşındıran temel faktörler arasında. Ayrıca Ukrayna ve Gazze savaşları sonrası uygulanan finansal yaptırımlar, özellikle Rusya'ya yönelik yaptırımlar, diğer ülkeleri dolar sistemine alternatif arayışına itiyor. Çin ve Rusya öncülüğünde geliştirilen alternatif ödeme sistemleri ve ticarette yerel para birimlerinin kullanımı, doların küresel ticaretteki payını giderek azaltıyor.
IMF verilerine göre, doların küresel merkez bankası rezervlerindeki payı 2000 yılında %71 iken, 2023 sonu itibarıyla %58'e gerilemiş durumda. Bu düşüşün devam etmesi bekleniyor. Rogoff, bu trendin hızlı olmayacağını ancak yavaş ve istikrarlı bir şekilde ilerlediğini vurguluyor. Doların en büyük avantajı, ABD'nin derin ve likit finansal piyasaları ve hukukun üstünlüğüne duyulan güven. Ancak bu avantajlar, siyasi kutuplaşma ve artan mali disiplinsizlik nedeniyle zedeleniyor.
Yuanın Yükselişi ve Çin Stratejisi
Çin, yuanı uluslararası bir rezerv para birimi haline getirmek için uzun vadeli bir strateji izliyor. Ülke, ikili ticaret anlaşmalarında yuan kullanımını teşvik ediyor, dijital yuan projesi ile ödeme sistemlerinde yenilik yapıyor ve kendi sınır ötesi ödeme sistemi olan CIPS'i (Cross-Border Interbank Payment System) geliştiriyor. Özellikle Suudi Arabistan, Brezilya ve Arjantin gibi ülkelerle yapılan anlaşmalar, yuanın ticaretteki payını artırıyor. Ancak Çin'in sermaye kontrolleri ve şeffaf olmayan finansal sistemi, yuanın doların yerini almasını kısa vadede zorlaştıran unsurlar. Rogoff, yuanın önümüzdeki on yıl içinde rezerv para olarak önemli bir rol oynayacağını ancak doları tahtından indiremeyeceğini düşünüyor.
İran Savaşı ve Askeri Harcamalar
Ortadoğu'da İran savaşının etkileri, küresel ekonomik dengeleri de etkiliyor. ABD'nin artan askeri harcamaları, bütçe açığını daha da büyütüyor ve dolar üzerinde ek baskı oluşturuyor. Savaş aynı zamanda enerji fiyatlarını yukarı çekerken, ticaret yollarını güvensiz hale getiriyor. Bu durum, alternatif para birimlerine ve ödeme sistemlerine olan ilgiyi artırıyor. Rogoff, jeopolitik belirsizliğin doların güvenilirliğini aşındırdığını, ancak bu tür krizlerde genellikle doların güvenli liman olarak görüldüğünü, bu nedenle kısa vadede keskin bir düşüş beklemediğini söylüyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, doların hakimiyetinin sorgulandığı bu dönemde, özellikle Rusya ve Çin ile artan ticaretinde yerel para birimlerini kullanmaya yöneliyor. Doların rezerv para statüsünün zayıflaması, Türkiye gibi yüksek dolarizasyon geçmişine sahip ülkeler için hem fırsatlar hem de riskler barındırıyor. Kısa vadede doların değer kaybı, ithalat maliyetlerini düşürse de, TL'nin istikrarı ve dolar borçluluğu nedeniyle finansal kırılganlıkları artırabilir. Türkiye, alternatif ödeme sistemlerine entegrasyon ve ticarette yuan kullanımının artmasından olumlu etkilenebilir ancak bu sürecin jeopolitik yansımalarını (örneğin ABD ile ilişkiler) dikkatle dengelemesi gerekiyor.
