Bilim insanları, demans riskiyle ilişkili 61 faktörü kapsamlı bir şekilde inceledi. Araştırma, bu faktörlerin bazılarının bireylerin kontrolü altında olduğunu, ancak pek çoğunun genetik, çevresel ve sosyoekonomik koşullara bağlı olarak kontrol edilemediğini ortaya koydu. Çalışma, demans riskinin karmaşıklığını gözler önüne sererken, hastalığın önlenmesine yönelik stratejilerin yeniden değerlendirilmesi gerektiğini gösteriyor.
Gelişmenin Arka Planı
Demans, dünya genelinde milyonlarca insanı etkileyen ve yaşlanan nüfusla birlikte görülme sıklığı hızla artan bir nörodejeneratif hastalık. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, dünyada 55 milyondan fazla kişi demansla yaşıyor ve bu sayının 2050'ye kadar 139 milyona çıkması bekleniyor. Türkiye'de ise 2023 itibarıyla 700 binden fazla demans hastası olduğu tahmin ediliyor. Bu tablo, demans risk faktörlerinin anlaşılmasını ve önleyici tedbirlerin geliştirilmesini kritik hale getiriyor.
Son araştırma, bugüne kadar yapılan çalışmaların derlenmesiyle 61 farklı risk faktörünü belirledi. Bu faktörler arasında düşük eğitim seviyesi, hipertansiyon, obezite, sigara kullanımı, depresyon, sosyal izolasyon, hava kirliliği, genetik yatkınlık (APOE-e4 aleli gibi) ve kafa travmaları yer alıyor. Bazı faktörler bireysel yaşam tarzı seçimleriyle değiştirilebilirken, örneğin genetik yapı veya erken çocukluk dönemindeki çevresel koşullar bireyin kontrolü dışında kalıyor. Uzmanlar, özellikle eğitim ve sosyoekonomik düzeyin demans riski üzerindeki etkisinin altını çiziyor; düşük eğitim seviyesine sahip bireylerde demans görülme olasılığı daha yüksek. Ancak bu durum, bireylerin kendi çabalarıyla değiştirebileceği bir faktör değil, daha çok toplumsal eşitsizliklerle ilişkili.
Araştırmanın dikkat çeken bir yönü, demans riskinin yaşamın erken dönemlerinde şekillenmeye başladığına dair kanıtlar. Çocuklukta yetersiz beslenme, eğitim fırsatlarına erişim ve sosyal çevre gibi etmenler, ilerleyen yaşlarda bilişsel gerileme riskini etkileyebiliyor. Bu da demansın sadece yaşlılıkla ilişkili bir hastalık olmadığını, yaşam boyu süren bir sürecin sonucu olduğunu gösteriyor.
Bölgesel veya Küresel Boyut
Demans, küresel bir halk sağlığı sorunu olarak ülkelerin sağlık sistemleri ve ekonomileri üzerinde ciddi bir yük oluşturuyor. Dünya genelinde demans bakım maliyetinin yıllık 1,3 trilyon doları aştığı tahmin ediliyor. Bu maliyetin 2030'da 2,8 trilyon dolara ulaşması bekleniyor. Özellikle düşük ve orta gelirli ülkelerde demans farkındalığı ve bakım altyapısı yetersiz. Gelişmiş ülkelerde ise yaşlanan nüfus nedeniyle demans oranları hızla artıyor. Japonya, İtalya ve Almanya gibi ülkelerde 65 yaş üstü nüfusun yüksek olması, demans prevalansını yukarı çekiyor. ABD'de ise 2023 itibarıyla 6,7 milyon Alzheimer hastası olduğu ve bunun 2060'ta 13,8 milyona çıkacağı öngörülüyor.
Bu küresel tablo, demansla mücadelede uluslararası işbirliğini zorunlu kılıyor. Dünya Sağlık Örgütü, 2017'de kabul edilen Küresel Demans Eylem Planı ile üye ülkelere demans politikaları geliştirmeleri çağrısında bulunmuştu. Ancak bugüne kadar sadece 40 ülke ulusal demans planı oluşturdu. Türkiye'de ise henüz kapsamlı bir ulusal demans stratejisi bulunmuyor; ancak Sağlık Bakanlığı'nın yaşlı sağlığına yönelik çalışmaları kapsamında bazı adımlar atılıyor.
Bilim dünyası, demans risk faktörlerinin çok boyutlu yapısı nedeniyle tek bir önleyici tedbirin yeterli olmayacağını vurguluyor. Yaşam tarzı değişiklikleri (egzersiz, sağlıklı beslenme, sigarayı bırakma) riski azaltabilirken, genetik ve çevresel faktörler halen büyük ölçüde belirleyici. Bu nedenle, demansla mücadelede hem bireysel hem de toplumsal düzeyde politikalar geliştirilmesi gerekiyor. Eğitim sistemlerinin güçlendirilmesi, hava kirliliğinin azaltılması, sosyal eşitsizliklerin giderilmesi gibi yapısal müdahaleler, uzun vadede demans yükünü hafifletebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hızla yaşlanan bir nüfusa sahip. TÜİK verilerine göre 65 yaş üstü nüfus 2023'te %10'un üzerine çıktı ve 2040'ta %20'yi aşması bekleniyor. Bu durum, demans vakalarında ciddi bir artış anlamına geliyor. Ancak Türkiye'de demans farkındalığı ve bakım hizmetleri henüz istenen düzeyde değil. Aile ve Sosyal Hizmetler Bakanlığı'nın yaşlı bakımına yönelik çalışmaları olsa da, demans özelinde kapsamlı bir politika eksikliği dikkat çekiyor. Araştırmanın gösterdiği gibi, eğitim ve sosyoekonomik faktörler demans riskini etkiliyor; Türkiye'de eğitimde fırsat eşitsizliği ve gelir dağılımındaki adaletsizlik, ileride demans yükünü artırabilir. Sağlık sisteminin yaşlanan nüfusa hazırlanması, demans bakım merkezlerinin yaygınlaştırılması ve koruyucu sağlık hizmetlerine yatırım yapılması kritik önem taşıyor. Ayrıca, hava kirliliği gibi çevresel risk faktörleriyle mücadele, demans önlemede önemli bir adım olacaktır.
