ABD Başkanı Donald Trump'ın İran'a yönelik politikası, uzmanlara göre bir paradoksu barındırıyor. Dış İlişkiler Konseyi (CFR) Ortadoğu Kıdemli Uzmanı Steven Cook, Trump'ın İran konusunda 'işi bitirmek' istediğini ancak aynı zamanda topyekûn bir savaşa dönüşü görme arzusunda olmadığını belirtti. Cook, Bloomberg Surveillance programında yaptığı değerlendirmede, Trump'ın İran stratejisinin belirsizliklerle dolu olduğunu, ancak mevcut durumda geniş çaplı bir askeri çatışmanın arzu edilmediğini söyledi.
Trump'ın İran politikasının arka planı
Son aylarda ABD ile İran arasında gerginlik tırmanmış, özellikle Basra Körfezi'ndeki mayınlama ve petrol tankerlerine yönelik saldırılar, Washington'un Tahran'ı suçlamasına yol açmıştı. Trump yönetimi, İran Devrim Muhafızları'nı terör örgütü ilan etmiş ve İran'a yönelik yaptırımları sertleştirmişti. Buna karşılık İran, uranyum zenginleştirme programını yeniden başlatarak nükleer anlaşmadaki taahhütlerini askıya almıştı. Cook, bu gelişmelerin ardından Trump'ın 'işi bitirme' ifadesinin ne anlama geldiğinin net olmadığını, ancak başkanın tam kapsamlı bir savaştan kaçınma eğiliminde olduğunu vurguladı.
Cook'un analizi, Trump'ın daha önce Suriye'den çekilme kararı ve Suudi Arabistan'a yönelik Kongre baskısına rağmen Yemen krizine müdahalede isteksiz davranmasıyla da örtüşüyor. Başkanın savaş karşıtı söylemleri, seçim kampanyasında da önemli bir yer tutmuştu. Öte yandan, İran'ın nükleer faaliyetlerini hızlandırması ve bölgedeki vekil güçler aracılığıyla ABD çıkarlarına yönelik tehditleri, Washington'u askeri seçenekleri masada tutmaya itiyor.
Bölgesel ve küresel boyut
ABD-İran gerginliğinin küresel enerji piyasaları üzerinde doğrudan etkisi bulunuyor. Hürmüz Boğazı'nın güvenliği, dünya petrol arzının yaklaşık %20'sini etkiliyor. Cook, Trump'ın İran'a yönelik maksimum baskı politikasının, petrol fiyatlarında dalgalanmaya ve küresel ekonomik belirsizliğe yol açtığını ifade etti. Avrupa Birliği ve diğer uluslararası aktörler, ABD'nin İran'a yönelik yaptırımlarını desteklemeyerek kendi mekanizmalarını (INSTEX gibi) devreye sokmaya çalışıyor. Bu durum, transatlantik ilişkilerde de yeni bir gerginlik alanı oluşturuyor.
Bölgesel düzeyde ise Suudi Arabistan, Birleşik Arap Emirlikleri ve İsrail, ABD'nin İran'a karşı daha sert bir tutum almasını destekliyor. Ancak Irak, Katar ve Türkiye gibi ülkeler, tam kapsamlı bir çatışmanın bölgeyi istikrarsızlaştıracağı endişesini taşıyor. Cook, Trump'ın 'işi bitirme' hedefinin belirsizliğinin, hem ABD müttefikleri hem de rakipleri için öngörülemez bir ortam yarattığını belirtti.
Analistlere göre, Trump'ın İran konusunda 'işi bitirme' ifadesi, nükleer anlaşmanın yeniden müzakere edilmesi, İran'ın bölgesel faaliyetlerinin sınırlandırılması veya doğrudan askeri eylem gibi farklı anlamlara gelebilir. Ancak Cook, başkanın bu konuda net bir strateji belirlemediğini ve mevcut durumda topyekûn bir savaşın ABD çıkarlarına hizmet etmeyeceğini düşündüğünü ifade etti.
Türkiye Açısından Değerlendirme
ABD-İran gerginliğinin Türkiye için kritik boyutları var. Türkiye, enerji ihtiyacının önemli bir kısmını İran'dan karşılıyor ve bu nedenle yaptırımlardan etkileniyor. Ayrıca, Irak ve Suriye'deki gelişmeler üzerinde doğrudan etkili olan İran'la ilişkiler, Ankara'nın bölgesel politikasının merkezinde yer alıyor. ABD'nin İran'a yönelik olası bir askeri harekatı, Türkiye'nin güney sınırında yeni bir kriz dalgası yaratabilir. Öte yandan, NATO müttefiki olarak ABD'nin bölgedeki varlığı ve operasyonları, Türkiye'nin güvenlik hesaplamalarını da etkiliyor. Bu nedenle Türkiye, hem Washington hem de Tahran'la diyaloğunu sürdürerek, çatışmanın kendi çıkarlarına zarar vermesini engellemeye çalışıyor.
