Çin, ABD Savunma Bakanlığı’nın (Pentagon) 134 Çinli şirketi, Çin Halk Kurtuluş Ordusu ile bağlantılı oldukları gerekçesiyle kara listeye almasına misilleme olarak, iki ABD’li nadir toprak madencisi şirketi MP Materials ve USA Rare Earth ile sekiz teknoloji firmasını ihracat kontrol listesine ekledi. Bu karar, nadir toprak elementleri tedarik zincirinde yaşanan gerilimi daha da tırmandırırken, ABD’nin savunma sanayii için kritik öneme sahip bu minerallerde stok yenileme çabalarını ciddi şekilde tehdit ediyor. Çin, küresel nadir toprak üretiminin yaklaşık yüzde 60'ını ve işleme kapasitesinin yüzde 90'ını elinde bulundururken, bu hamleyle ABD’nin nadir toprak ithalatında Çin’e olan bağımlılığını bir kez daha gözler önüne seriyor.
Gelişmenin arka planı ve tarafların hamleleri
ABD Savunma Bakanlığı, Ocak 2025’te yayımladığı güncellenmiş listede, Huawei, Semiconductor Manufacturing International Corporation (SMIC) ve Çin’in önde gelen yapay zeka ve savunma şirketlerinin de aralarında bulunduğu 134 şirketi “Çin askeri-sanayi kompleksi” ile bağlantılı olarak nitelendirmişti. Bu liste, Amerikan şirketlerinin ve bireylerinin bu firmalarla herhangi bir ticari ilişki kurmasını yasaklıyor. Çin ise bu adıma yanıt olarak, 4 Şubat 2025’te yayımladığı kararnameyle, ABD’li MP Materials ve USA Rare Earth’ün yanı sıra, savunma, yapay zeka ve kuantum bilişim alanlarında faaliyet gösteren sekiz teknoloji şirketini “ihracat kontrollerine tabi kuruluşlar” listesine aldı. Bu listede yer alan firmalar, Çin’den herhangi bir nadir toprak elementi, işlenmiş mineral veya teknoloji ürünü satın alamayacak; ayrıca Çinli şirketlerle ortaklık kuramayacak.
MP Materials, Kaliforniya merkezli bir şirket olup Mountain Pass madenini işletmekte ve nadir toprak oksitleri üretiminde ABD’nin en büyük oyuncusu konumunda. Şirket, 2024 yılında 40.000 ton nadir toprak konsantresi üretmiş ancak bunu işlenmiş ürüne dönüştürmek için büyük ölçüde Çin’e bağımlıydı. USA Rare Earth ise Teksas merkezli olup, Round Top maden projesiyle nadir toprak manyetikleri üretmeyi hedefliyor. Çin’in bu hamlesi, her iki şirketin de tedarik zincirini ve büyüme planlarını doğrudan etkileyecek.
Küresel nadir toprak pazarı ve ABD’nin stratejik açmazı
Nadir toprak elementleri, cep telefonlarından elektrikli araç bataryalarına, rüzgar türbinlerinden füze güdüm sistemlerine kadar birçok ileri teknoloji üründe kullanılıyor. ABD, bu elementlerin tedarikinde Çin’e olan bağımlılığını azaltmak için son yıllarda çeşitli girişimler başlatmış olsa da, işleme kapasitesi konusunda halen Çin’e muhtaç durumda. Pentagon, kritik mineraller stokunu yenilemek için 2024 yılında 250 milyon dolarlık bir fon ayırmış ve Avustralya, Brezilya ve Kanada gibi ülkelerle alternatif tedarik anlaşmaları imzalamıştı. Ancak Çin’in bu yeni yaptırımı, ABD’nin kısa vadede nadir toprak teminini ciddi şekilde zorlaştıracak. Uzmanlar, bu durumun ABD savunma sanayii üretiminde gecikmelere ve maliyet artışlarına yol açabileceği uyarısında bulunuyor. Ayrıca, Çin’in bu hamlesi, nadir toprak elementlerinin jeopolitik bir silah olarak kullanılabileceğini bir kez daha kanıtlarken, diğer ülkeleri de tedarik zincirlerini çeşitlendirmeye zorluyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye’nin nadir toprak elementleri konusundaki stratejik planlaması için önemli bir uyarı niteliği taşıyor. Türkiye, Eskişehir civarında dünyanın en büyük ikinci nadir toprak rezervine sahip olduğu iddia edilen bir sahayı işletmeye hazırlanıyor. Çin-ABD arasındaki bu tedarik savaşı, Türkiye’nin bu rezervleri işleme teknolojisini geliştirme ve alternatif bir tedarikçi olma potansiyelini artırabilir. Ancak Türkiye, nadir toprak işleme tesisleri ve uzmanlık konusunda henüz yeterli altyapıya sahip değil. Bu nedenle, AB ve ABD ile olası teknoloji transferi ve yatırım anlaşmaları, Türkiye’nin bu alandaki iddiasını gerçekleştirmesi için kritik olacak. Kısa vadede ise, küresel tedarik zincirindeki aksaklıklar Türk savunma sanayiini de etkileyebilir, zira Türkiye de nadir toprak bağımlılığı konusunda büyük ölçüde Çin’e dayanmaktadır.
