Çin'in çinko izabe endüstrisi, hammadde tedarikinde yaşanan kritik darboğaz nedeniyle benzeri görülmemiş bir krizle karşı karşıya. İşleme ücretleri (treatment charges/TC'ler) tarihin en düşük seviyelerine gerilerken, tesislerin kâr marjları neredeyse tamamen silindi. Sektör temsilcileri, bu durumun küresel çinko piyasasında arz-talep dengesini bozabileceği uyarısında bulunuyor.
İşleme Ücretlerindeki Tarihi Düşüş ve Nedenleri
Çin'deki çinko izabe tesislerinin aldığı işleme ücretleri, 2024 yılı itibarıyla ton başına 40 dolar seviyesine kadar geriledi. Bu rakam, 2020 yılındaki 200 dolar seviyesine kıyasla yüzde 80'lik bir düşüşü temsil ediyor. Hatta bazı analistler, spot piyasada ücretlerin sıfırın altına düştüğünü, yani tesislerin aslında cevheri işlemek için para ödemek zorunda kaldığını belirtiyor.
Bu dramatik düşüşün temel nedeni, Çin'deki çinko konsantresi arzındaki ciddi daralma. Dünyanın en büyük çinko tüketicisi olan Çin, ihtiyacı olan hammaddenin yaklaşık yüzde 30'unu ithal ediyor. Ancak başta Peru, Avustralya ve Meksika olmak üzere büyük tedarikçi ülkelerdeki maden üretiminde yaşanan aksaklıklar, küresel konsantre arzını olumsuz etkiledi. Peru'daki siyasi istikrarsızlık ve Avustralya'daki maden kapatmaları, Çin'e yapılan sevkiyatları azalttı. Ayrıca, Çin'in yerli maden üretimi de çevresel düzenlemeler ve azalan tenör nedeniyle geriliyor.
Çin Çinko Derneği'nin verilerine göre, ülkenin çinko konsantresi ithalatı 2023 yılında bir önceki yıla göre yüzde 15 azaldı. Bu durum, izabe tesislerini kapasite kullanım oranlarını düşürmeye ve hatta bazı tesisleri geçici olarak kapatmaya zorluyor. Sektör kaynakları, önümüzdeki aylarda üretim kesintilerinin artabileceğini ve bunun rafine çinko fiyatlarını yukarı çekebileceğini ifade ediyor.
Küresel Piyasalara Etkisi ve Olası Senaryolar
Çin'deki bu gelişmeler, küresel çinko piyasasında domino etkisi yaratma potansiyeli taşıyor. Çin, dünya rafine çinko üretiminin yaklaşık yüzde 40'ını gerçekleştiriyor. Bu nedenle Çin'deki üretim kesintileri, küresel çinko arzını önemli ölçüde daraltabilir. London Metal Exchange'de (LME) çinko fiyatları, son haftalarda yükseliş eğilimine girdi. Analistler, işleme ücretlerindeki düşüşün devam etmesi halinde fiyatların ton başına 2.800 dolar seviyesinin üzerine çıkabileceğini öngörüyor.
Diğer yandan, hammadde sıkıntısı Çinli şirketleri yurtdışında maden yatırımlarına yönlendiriyor. Birçok Çinli firma, Afrika ve Güney Amerika'da yeni maden projeleri için görüşmeler yürütüyor. Ancak bu projelerin devreye girmesi yıllar alacağından, kısa vadede arz darboğazının devam etmesi bekleniyor. Ayrıca, düşük işleme ücretleri, Çin dışındaki izabe tesislerini de olumsuz etkileyebilir. Güney Kore ve Japonya gibi diğer büyük çinko üreticileri de benzer zorluklarla karşılaşabilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Çin'deki çinko izabe krizi, Türkiye'yi iki kanaldan etkileyebilir. Birincisi, Türkiye çinko konsantresi ithalatında Çin'e bağımlı değildir; ancak küresel fiyat artışları, inşaat ve otomotiv gibi çinko kullanan sektörlerde maliyetleri yükseltebilir. İkincisi, Türkiye'deki çinko izabe tesisleri de benzer hammadde sıkıntıları yaşayabilir; çünkü küresel konsantre arzındaki daralma tüm alıcıları etkiler. Türkiye'nin yerli maden üretimini artırarak veya alternatif tedarik kaynakları (örneğin İran veya Orta Asya) bularak bu duruma hazırlıklı olması gerekir. Kriz, ayrıca Türk yatırımcılar için yurtdışı maden yatırımı fırsatlarını da gündeme getirebilir.
