Çin Halk Cumhuriyeti, dünyanın en büyük insan hakları konferanslarından biri olarak kabul edilen RightsCon 2026'nın Zambiya'da yapılmasını engelledi. Konferansın Mayıs 2026'da Zambiya'nın başkenti Lusaka'da düzenlenmesi planlanıyordu. Ancak Pekin yönetiminin Lusaka'ya yönelik yoğun diplomatik baskısı sonucu Zambiya hükümeti, etkinliğe ev sahipliği yapmaktan vazgeçti. RightsCon, her yıl düzenlenen ve dünya genelinde insan hakları savunucularını, aktivistleri, akademisyenleri ve teknoloji şirketlerini bir araya getiren önemli bir platform. 2025'te Taipei'de gerçekleştirilen konferansın bir sonraki durağı olarak belirlenen Zambiya, Çin'in müdahalesiyle karşı karşıya kaldı.
Çin'in diplomatik baskısı ve Zambiya'nın kararı
Çin, son yıllarda Afrika kıtasındaki ekonomik ve diplomatik nüfuzunu hızla artırdı. Zambiya, Çin'in önemli ticaret ortaklarından biri ve Pekin, Lusaka'ya büyük ölçekli altyapı projeleri için krediler sağladı. Bu bağımlılık ilişkisi, Çin'in insan hakları konferansı gibi hassas konularda Zambiya üzerinde baskı kurmasını kolaylaştırdı. Yetkililere göre, Çin Dışişleri Bakanlığı, RightsCon'un Zambiya'da düzenlenmesinin "iki ülke arasındaki dostane ilişkilere zarar verebileceği" uyarısında bulundu. Bunun üzerine Zambiya hükümeti, konferansın iptal edildiğini duyurdu. Zambiya Devlet Başkanı Hakainde Hichilema, Çin ile olan stratejik ortaklığı koruma gereğini vurgularken, muhalefet partileri ve sivil toplum kuruluşları bu kararı "insan haklarına darbe" olarak nitelendirdi.
RightsCon organizatörleri, konferansın iptal edilmesinden duydukları hayal kırıklığını dile getirirken, alternatif bir lokasyon arayışında olduklarını açıkladı. Ancak benzer bir baskının başka bir ülkede de yaşanabileceği endişesi, insan hakları savunucuları arasında yaygın. Çin'in bu hamlesi, ülkenin yurtdışındaki insan hakları eleştirilerini susturmak için ekonomik ve diplomatik araçları kullanma stratejisinin bir parçası olarak görülüyor.
Küresel insan hakları tartışmaları ve Çin'in rolü
RightsCon, ifade özgürlüğü, dijital haklar ve basın özgürlüğü gibi konulara odaklanıyor. Çin, bu tür konferansları kendisine yönelik eleştirilerin artmasına neden olabilecek platformlar olarak değerlendiriyor. Konferansın iptali, Çin'in uluslararası kamuoyunda artan baskısına rağmen, kendi insan hakları siciliyle ilgili tartışmaları sınırlandırma konusundaki kararlılığını ortaya koyuyor. Son yıllarda Çin, Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ndeki uygulamaları, Hong Kong'a yönelik politikaları ve ifade özgürlüğü kısıtlamaları nedeniyle uluslararası eleştirilerin hedefi oldu. Pekin, bu eleştirileri "iç işlerine müdahale" olarak nitelendiriyor ve kendini savunmak için aktif bir lobi faaliyeti yürütüyor.
Uzmanlar, Çin'in Afrika'daki nüfuzunun insan hakları alanında yarattığı baskıya dikkat çekiyor. Etiyopya, Kenya ve Uganda gibi ülkelerde de benzer olaylar yaşanmıştı. RightsCon'un iptali, Çin'in yalnızca kendi sınırları içinde değil, aynı zamanda müttefikleri üzerinde de insan hakları tartışmalarını şekillendirme kapasitesine sahip olduğunu gösteriyor. Konferansın düzenlenmesini engelleyerek Çin, küresel sivil toplumun elini zayıflatmış, ancak aynı zamanda uluslararası toplumun dikkatini bu tür diplomatik müdahalelere çekmiştir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afrika'da Çin ile benzer bölgelerde ekonomik ve diplomatik nüfuz rekabeti içindedir. RightsCon'un iptali, Çin'in Afrika'da insan hakları gündemini nasıl yönlendirebildiğini gösteriyor. Türkiye, bağımsız dış politikası ve insan haklarına atfettiği önemle bilinirken, bu tür gelişmeler, Ankara'nın Afrika'daki diplomatik manevra alanını etkileyebilir. Türkiye, Çin'in aksine, sivil toplum kuruluşlarına daha fazla alan tanıyan bir pozisyonda olmasına rağmen, artan Çin nüfuzu karşısında dengeli bir strateji izlemek zorunda. Konferansın iptali, uluslararası insan hakları ajandasında Türkiye'nin kendini daha görünür kılması için bir fırsat da olabilir; ancak bu, Çin ile ticari ilişkileri riske atmamayı gerektirir. Kısacası, RightsCon olayı, küresel güç mücadelesinde insan haklarının bir araç olarak kullanıldığını teyit ediyor.
