Çin, Devlet Başkanı Xi Jinping'in ABD ziyaretinden bir gün önce, fentanil üretiminde kullanılan iki yeni kimyasalın ihracatını lisans şartına bağladı. Ticaret Bakanlığı ve dört kurumun ortak kararıyla alınan bu adım, ABD, Kanada ve Meksika'ya yönelik öncü madde sevkiyatını kapsıyor. Karar, Xi'nin açıklanan ABD ziyareti arifesinde geldi ve iki ülke arasındaki narkotik diplomasisinde kritik bir dönemeç olarak yorumlandı.
Fentanil krizi ve ABD-Çin ilişkileri
Fentanil, ABD'de opioid salgınının merkezinde yer alan sentetik bir opioid. Yasadışı üretimde kullanılan öncü kimyasalların büyük bölümü Çin'den tedarik ediliyor. ABD yönetimi, yıllardır Çin'i bu maddelerin ihracatını denetlemediği gerekçesiyle eleştiriyor. Çin ise 2019'da fentanil ve türevlerini tamamen yasaklamıştı; ancak yasadışı laboratuvarların öncü maddeleri başka ülkelere sevk edip oradan ABD'ye gönderdiği belirtiliyor. Son kararla, ihracat lisansı gerektiren kimyasallar listesine iki yeni madde eklenerek bu boşluğun kapatılması hedefleniyor.
Çin Ticaret Bakanlığı, kararın "uluslararası yükümlülüklere uyum" ve "küresel uyuşturucu kontrolüne katkı" amacıyla alındığını duyurdu. Açıklamada, lisans başvurularının titizlikle inceleneceği ve yasadışı sevkiyatın engelleneceği vurgulandı. Ancak uzmanlar, Çin'in bu tür adımları genellikle diplomatik müzakere öncesinde bir iyi niyet göstergesi olarak attığına dikkat çekiyor.
Xi-Trump zirvesi ve ticaret savaşı gölgesi
Xi Jinping'in ABD ziyareti, iki ülke arasında yıllardır süren ticaret savaşının ardından kritik bir yumuşama dönemine işaret ediyor. Trump yönetimi, Çin'e yönelik yüksek gümrük tarifelerini kademeli olarak kaldırma sinyali vermişti. Fentanil denetimi ise bu müzakere sürecinde ABD'nin öncelikli taleplerinden biri. Çin'in son hamlesi, görüşme masasında elini güçlendirecek bir adım olarak değerlendiriliyor. Aynı zamanda Pekin, teknoloji transferi ve yarı iletken ihracat kısıtlamaları gibi başlıklarda da taviz bekliyor.
ABD Hazine Bakanlığı ve Uyuşturucuyla Mücadele Dairesi (DEA), Çin'in attığı adımı "olumlu ancak yetersiz" olarak nitelendirdi. DEA yetkilileri, lisans sisteminin etkin denetlenmesi ve yasadışı ağların takip edilmesi gerektiğini belirtti. Öte yandan Meksika ve Kanada, kendi topraklarına yönelik öncü madde sevkiyatının da denetlenmesinden memnuniyet duyduğunu açıkladı.
Küresel uyuşturucu ticareti ve jeopolitik dengeler
Fentanil öncüleri, sadece ABD için değil, küresel kamu sağlığı için de tehdit oluşturuyor. Dünya Sağlık Örgütü verilerine göre, sentetik opioid kaynaklı ölümler son on yılda hızla arttı. Çin'in ihracat kontrollerini sıkılaştırması, uluslararası işbirliği açısından önemli bir adım. Ancak kimyasal tedarik zincirlerinin karmaşıklığı nedeniyle etkin denetim zorluğunu koruyor. Özellikle, yasadışı aktörlerin lisanslı şirketleri paravan olarak kullanabileceği veya yeni öncü maddeler geliştirebileceği belirtiliyor.
Bu gelişme, ABD-Çin ilişkilerinin yanı sıra küresel ticaret dinamiklerini de etkiliyor. Çin'in attığı adım, diğer ülkelere de benzer düzenlemeler yapma çağrısı niteliğinde. Avrupa Birliği, halihazırda fentanil öncüleri için sıkı ihracat lisansı sistemine sahip. Türkiye ise coğrafi konumu nedeniyle Asya'dan Avrupa'ya uzanan uyuşturucu rotalarında transit ülke konumunda. Çin'in denetimleri sıkılaştırması, Türkiye üzerinden yapılan sevkiyatları da dolaylı olarak etkileyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, Afganistan ve İran üzerinden Avrupa'ya uzanan geleneksel uyuşturucu rotalarının yanı sıra son yıllarda sentetik opioid ticaretinde de transit güzergâh haline geldi. Çin'in fentanil öncülerine yönelik ihracat lisansı uygulaması, Türkiye'ye yönelik yasadışı sevkiyatları doğrudan engellemese de, küresel tedarik zincirinde daralma yaratarak fiyatları ve erişimi etkileyebilir. Ayrıca ABD-Çin arasındaki bu diplomatik hamle, Türkiye'nin hem NATO müttefiki hem de Asya ile ticaret ortağı olarak denge politikasını yakından ilgilendiriyor. Türkiye, uyuşturucuyla mücadelede uluslararası işbirliğini güçlendirerek bu tür gelişmelerden olumsuz etkilenmemeyi hedeflemeli.
