Çin, artan jeopolitik gerilimler ortasında çok taraflılığın savunucusu olarak kendini konumlandırma çabası kapsamında küresel yönetişim reformuna yönelik kapsamlı bir beyaz kitap yayımladı. Pekin yönetimi, söz konusu belgede Küresel Güney ülkelerinin uluslararası karar alma mekanizmalarındaki temsiliyetinin güçlendirilmesi çağrısında bulunurken; mevcut sistemin gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaçlarına yeterince cevap veremediği değerlendirmesini yaptı. Belge, Çin Devlet Konseyi tarafından hazırlanan 'Küresel Yönetişim Reformuna İlişkin Çin'in Pozisyonu' başlıklı beyaz kitap olarak biliniyor. Bu adım, ülkenin dünya sahnesinde artan nüfuzunu ve uluslararası kurumların mevcut yapısına yönelik eleştirilerini yansıtıyor. Beyaz kitap, Çin'in uluslararası işbirliği ve diyaloğa verdiği önemi bir kez daha vurgularken, Batı merkezli yönetişim modellerine alternatif bir vizyon sunmayı hedefliyor.
Gelişmenin arka planı: Çin'in çok taraflılık vurgusu ve Küresel Güney stratejisi
Beyaz kitap, 2023 yılında Çin'in ev sahipliğinde düzenlenen 'Küresel Yönetişim Forumu'nun ardından hazırlanan bir dizi politika belgesinin en sonuncusu. Belgede, Birleşmiş Milletler (BM) başta olmak üzere uluslararası kuruluşların yönetişim yapılarının daha adil ve kapsayıcı hale getirilmesi gerektiği savunuluyor. Çin, özellikle BM Güvenlik Konseyi'ndeki temsil dengesizliğine dikkat çekerek, Afrika, Asya ve Latin Amerika ülkelerinin bu yapıda daha fazla söz sahibi olması gerektiğini belirtiyor. Batı medyasında sıklıkla 'küresel güç rekabeti' çerçevesinde değerlendirilen bu hamle, Pekin'in Kuşak ve Yol Girişimi (BRI) gibi projelerle gelişmekte olan ülkelerle işbirliğini derinleştirme stratejisinin bir parçası. Çinli yetkililer, beyaz kitabın mevcut küresel sorunlara (iklim değişikliği, pandemi sonrası ekonomik toparlanma, borç krizi) çözüm arayışında işbirliğini teşvik etmeyi amaçladığını ifade ediyor. Bununla birlikte, Pekin'in bu girişimi, insan hakları, ticari uygulamalar ve teknoloji transferi gibi konularda Batılı ülkelerle yaşadığı anlaşmazlıkların gölgesinde geliyor.
Belgede ayrıca, küresel finansal yönetişim reformuna da değiniliyor. Çin, Dünya Bankası ve Uluslararası Para Fonu (IMF) gibi Bretton Woods kurumlarının gelişmekte olan ülkelere daha fazla temsil hakkı ve oy gücü vermesi gerektiğini savunuyor. Pekin, kendi önderliğinde kurulan Asya Altyapı Yatırım Bankası (AIIB) ve Yeni Kalkınma Bankası (NDB) gibi kurumları bu reformun bir modeli olarak sunuyor. Beyaz kitap, aynı zamanda dijital yönetişim, yapay zeka etiği ve veri güvenliği gibi yeni nesil küresel meselelerde de ortak kurallar belirlenmesi çağrısında bulunuyor. Çin'in bu alanlardaki yaklaşımı, devlet kontrolü ve ulusal egemenlik vurgusuyla Batı'nın liberal demokratik normlarından ayrışıyor. Beyaz kitapta yer alan öneriler, Çin'in 2022'de başlattığı 'Küresel Güvenlik Girişimi' (GSI) ve 'Küresel Kalkınma Girişimi' (GDI) ile uyumlu olarak, güvenlik ve kalkınmanın birbirini tamamladığı bir vizyon sunuyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Asya-Pasifik'te ve ötesinde yansımalar
Çin'in bu hamlesi, özellikle Asya-Pasifik bölgesinde ABD ve müttefiklerinin oluşturduğu ittifak sistemlerine (Quad, AUKUS) alternatif bir işbirliği çerçevesi sunma potansiyeli taşıyor. Japonya, Hindistan ve Avustralya gibi ülkeler, Çin'in artan askeri ve ekonomik nüfuzunu dengelemeye çalışırken, beyaz kitap Pekin'in 'küresel yönetişimde söz sahibi' imajını pekiştirme çabası olarak değerlendiriliyor. Bölgesel olarak, Güneydoğu Asya Ülkeleri Birliği (ASEAN) ülkeleri, Çin'in baskın rolünden çekinmekle birlikte, kalkınma yardımları ve ticari bağlantılar nedeniyle Pekin vizyonuna sıcak bakabiliyor. Afrika kıtası ise Çin'in en önemli diplomatik destekçileri arasında yer alıyor. Beyaz kitap, Afrika ülkelerinin BM Güvenlik Konseyi'nde daimi üyelik taleplerini destekleyerek, Pekin'in bu ülkeler nezdindeki popülaritesini artırmayı hedefliyor. Batılı analistler, belgenin aslında Çin'in kendi çıkarlarını (örneğin, Tayvan'a ilişkin tek Çin politikasını uluslararası alanda meşrulaştırma) küresel yönetişim söylemiyle harmanladığını eleştiriyor. Avrupa Birliği (AB) ise stratejik özerklik arayışında, Çin'in bu girişimini kısmen desteklemekle birlikte, insan hakları ve hukukun üstünlüğü gibi temel değerlerdeki ayrışma nedeniyle ihtiyatla yaklaşıyor.
Küresel ölçekte, beyaz kitap Çin'in 'büyük güç sorumluluğu' retoriğini güçlendirirken, Moskova ve Tahran gibi Batı ile gerilimli ilişkileri olan ülkeler tarafından da memnuniyetle karşılanıyor. Ancak belgede, Çin'in izlediği politikalar ile Batılı demokrasilerin değerleri arasında köklü farklılıklar olduğu gerçeği değişmiyor. Önümüzdeki dönemde, Çin'in bu beyaz kitabının BM Genel Kurulu gibi platformlarda nasıl hayata geçirileceği ve diğer ülkelerin ne kadar destek vereceği merak konusu. Pekin'in, özellikle 2024'te Rusya'nın BRICS dönem başkanlığında 'genişleme' gündemini kullanarak, Küresel Güney'in sesini daha güçlü duyurması bekleniyor. Bu gelişme, aynı zamanda Çin'in uluslararası sistemde 'sistemik rakip' olarak tanımlandığı ABD-Çin rekabetinin yeni bir cephesini oluşturuyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, hem NATO üyesi hem de Küresel Güney ile güçlü bağları olan bir ülke olarak Çin'in bu girişimini yakından izliyor. Ankara, BM Güvenlik Konseyi reformu ve küresel yönetişimde daha adil temsil konularını uzun süredir destekliyor. Çin'in beyaz kitabı, Türkiye'nin uluslararası sistemde daha fazla söz hakkı talebiyle örtüşüyor. Ayrıca, Kuşak ve Yol Girişimi kapsamında Çin ile artan ticari ve altyapı işbirliği, Ankara'nın Pekin'in çok taraflılık vurgusuna olumlu yaklaşmasını kolaylaştırabilir. Ancak Türkiye, Çin'in Sincan (Doğu Türkistan) politikası ve Uygur Türkleri konusundaki endişeleri nedeniyle bu ilişkiyi dengeli bir şekilde yürütmek zorunda. Öte yandan, Çin'in Güney Kafkasya ve Orta Asya'da artan nüfuzu, Türkiye'nin kendi bölgesel çıkarlarıyla rekabet edebilir. Bu nedenle, beyaz kitabın bölgesel yansımaları takip edilmeli; ancak Türkiye'nin bu süreçte Çin'le işbirliği potansiyelini, kendi kırmızı çizgilerini koruyarak değerlendirmesi gerekiyor.
