ABD'nin Illinois eyaletindeki Evanston kenti, Afro-Amerikan topluluğuna yönelik tarihi adaletsizliklerin bir nebze olsun telafisi için başlattığı tazminat programıyla dünya gündemine oturdu. Chicago'nun kuzeyindeki bu varlıklı banliyö, 2021 yılında kabul ettiği plan kapsamında siyahi ailelere 25 bin dolara kadar konut yardımı, nakit ödeme veya eğitim desteği sağlıyor. Bu program, ABD genelinde yerel yönetim düzeyinde hayata geçirilen ilk resmî tazminat uygulaması olma özelliğini taşıyor.
Evanston'ın tazminat modeli nasıl işliyor?
Evanston Belediyesi, programı finanse etmek için esrar satışından elde edilen vergi gelirlerini kullanıyor. İlk etapta 25 milyon dolarlık fon ayrılan projede, başvurular belirli kriterlere göre değerlendiriliyor. 1919 ile 1969 yılları arasında Evanston'da ikamet eden veya bu dönemdeki ayrımcı konut politikalarından doğrudan etkilenmiş Afro-Amerikan kökenli kişiler öncelikli hak sahibi oluyor. Program kapsamında şu ana kadar 300'den fazla başvuru alındı ve ilk ödemeler yapılmaya başlandı.
Ancak bu girişim, bazı kesimler tarafından sembolik ve yetersiz bulunuyor. Eleştirmenler, yıllarca süren sistemik ırkçılığın yol açtığı servet uçurumunu kapatmak için çok daha büyük bütçelere ihtiyaç olduğunu savunuyor. Yine de Evanston'ın adımı, diğer şehirler için bir model teşkil ediyor. San Francisco, New York, Los Angeles ve Boston gibi büyük şehirlerde de benzer tazminat komisyonları kuruldu ve raporlar hazırlanıyor.
Küresel boyutta tazminat tartışmaları
Evanston'ın uygulaması, sadece ABD'de değil, dünya genelinde kölelik ve sömürgecilik mirasının tazmin edilmesi tartışmalarını yeniden alevlendirdi. Birleşmiş Milletler, uzun süredir üye ülkeleri bu konuda adım atmaya çağırıyor. Özellikle Karayipler ve Afrika ülkeleri, Avrupa devletlerinden sömürge dönemi için tazminat talep ediyor. 2023'te CARICOM ülkeleri, İngiltere ve Hollanda'ya karşı tazminat davası hazırlıklarını hızlandırdı. Benzer şekilde, Brezilya'da da siyahi nüfusun tarihsel mağduriyetini gidermek için çeşitli kamu politikaları tartışılıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Evanston'daki tazminat programı, doğrudan Türkiye'yi ilgilendiren bir gelişme olmasa da, küresel ölçekte tarihsel adaletsizliklerin telafisi tartışmalarına ışık tutuyor. Türkiye, kendi tarihsel süreçlerinde benzer mağduriyetleri gidermeye yönelik adımları (örneğin, azınlık vakıflarının mallarının iadesi) uluslararası kamuoyunda takdirle karşılanmıştı. Bu tür uygulamalar, Türkiye'nin iç barışı ve toplumsal uyumu güçlendirme çabalarına model olabilir. Ayrıca, gelişmekte olan ülkelerin sömürgecilikten kaynaklanan zararlarının tazmini talepleri, küresel güç dengelerini etkileyebilecek bir dinamik olarak Türk dış politikasında dikkate alınması gereken bir unsurdur.
