İspanya ile Birleşik Krallık'a bağlı Cebelitarık arasında Çarşamba günü yürürlüğe giren tarihi anlaşmayla, yıllardır gerginlik ve memnuniyetsizlik kaynağı olan sınır kontrolleri nihayet kaldırıldı. Onlarca kişi ve araç, İspanya'dan Cebelitarık'a ilk kez gümrük denetimine tabi tutulmadan geçti. Bu adım, 2020'de Birleşik Krallık'ın Avrupa Birliği'nden (AB) ayrılmasının ardından belirsizliğe sürüklenen bölgenin statüsünde yeni bir sayfa açtı. Anlaşma, 300 yılı aşkın süredir İngiliz egemenliğinde olan 6,8 kilometrekarelik bu stratejik yarımadanın, AB ile Birleşik Krallık arasındaki ticari ve siyasi ilişkilerdeki yerini yeniden tanımlıyor.
Anlaşmanın arka planı ve detayları
İspanya, Birleşik Krallık ve AB arasında uzun süren müzakerelerin ardından varılan anlaşma, Cebelitarık'ın Schengen Bölgesi'ne fiilen dahil olmasını sağlıyor. Ancak bu katılım, İngiliz kontrolündeki havalimanı ve limanlarda AB sınır yetkililerinin bulunması gibi hassas dengeler üzerine kuruldu. Anlaşma kapsamında, İspanyol polisi Cebelitarık havalimanında pasaport kontrolü yaparken, gümrük işlemleri Birleşik Krallık ve İspanya'nın ortak gözetiminde yürütülecek. Cebelitarık Başbakanı Fabian Picardo, anlaşmanın 'bölge halkı için refah ve istikrar garantisi' olduğunu söyledi. İspanya Dışişleri Bakanı José Manuel Albares ise anlaşmanın 'İspanya'nın egemenlik haklarına saygı gösterdiğini' vurguladı.
Anlaşma, özellikle Cebelitarık'ta yaşayan yaklaşık 15 bin İspanyol vatandaşı ve her gün sınırı geçen 10 binden fazla işçi için büyük kolaylık sağlıyor. Brexit sonrası sınırda yaşanan uzun kuyruklar ve bürokratik engeller, bölge ekonomisini olumsuz etkilemişti. Hizmet sektörü, turizm ve lojistik alanında faaliyet gösteren yerel işletmeler, kontrollerin kalkmasından memnun. Cebelitarık'ın GSYİH'sinin yaklaşık %25'ini oluşturan sınır ötesi ticaretin canlanması bekleniyor.
Bölgesel ve küresel boyutuyla Cebelitarık
Cebelitarık, Akdeniz ile Atlas Okyanusu'nu birleştiren stratejik konumu nedeniyle yüzyıllardır jeopolitik bir kilit noktası. Birleşik Krallık, 1713 Utrecht Antlaşması'yla bölgeyi İspanya'dan almasından bu yana egemenlik sorunu iki ülke arasında sürekli bir gerginlik kaynağı oldu. İspanya, Cebelitarık'ın 'sömürge statüsünün' sona ermesi gerektiğini savunurken, Birleşik Krallık bölge halkının kendi kaderini tayin hakkına vurgu yapıyor. Anlaşma, bu ihtilafı çözmese de pratikte iş birliğini artıran bir model sunuyor.
Avrupa Birliği'nin Brexit sonrası Birleşik Krallık ile ilişkilerini normalleştirme çabalarının bir parçası olarak da görülen bu anlaşma, özellikle İspanya ve Britanya arasındaki ticari bağları güçlendirebilir. Ayrıca, Cebelitarık'ın uluslararası deniz ticaretindeki rolü, özellikle enerji ve gemi acenteliği sektörlerinde önemli. Anlaşmanın imzalanmasıyla birlikte, bölgenin lojistik merkez olarak cazibesinin artması ve yabancı yatırımın canlanması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Cebelitarık-İspanya anlaşması, doğrudan Türkiye'yi ilgilendirmese de, Brexit sonrası Birleşik Krallık'ın AB dışı ilişkiler modeline dair önemli ipuçları içeriyor. Türkiye, Birleşik Krallık ile imzaladığı Serbest Ticaret Anlaşması'nı derinleştirmeyi hedeflerken, Cebelitarık benzeri 'özel statülerin' müzakere edilebildiğini görüyor. Ayrıca, Doğu Akdeniz'deki diğer egemenlik tartışmaları (Kıbrıs, Ege adaları) açısından, İspanya-İngiltere modeli, ihtilaflı bölgelerde iş birliğinin mümkün olabileceğini gösteriyor. Türk dış politikası, bu tür 'işlevsel çözümleri' kendi sorunlarına uyarlayıp uyarlayamayacağını değerlendirebilir. Bununla birlikte, anlaşmanın AB-Birleşik Krallık ilişkilerini rahatlatması, Türkiye-AB diyaloğuna da dolaylı olumlu yansıyabilir.
