Brezilya'da siyasi tablo, eski Devlet Başkanı Jair Bolsonaro'nun çevresindeki sağ kanadın yeniden güç kazanmasıyla sarsılıyor. Bolsonaro hanedanı olarak anılan aile ve müttefikleri, ABD'nin eski Başkanı Donald Trump ile açıkça hizalanacaklarını ve ülkenin demokratik kurumlarına yönelik baskıyı artıracaklarını duyurdu. Bu gelişme, Latin Amerika'nın en büyük ekonomisinde hem iç siyaseti hem de küresel piyasa dengelerini yakından ilgilendiriyor. Ekim 2022 seçimlerini Luiz Inácio Lula da Silva'ya karşı kaybeden Bolsonaro, 8 Ocak 2023'teki Kongre baskını sonrası siyasi yasaklı hale gelmişti. Ancak aile üyeleri ve destekçileri, 2026 seçimleri öncesinde yeniden sahneye çıkmaya hazırlanıyor.
Gelişmenin Arka Planı: Bolsonaro'nun Mirası ve Yeniden Doğuşu
Jair Bolsonaro, 2019-2022 yılları arasındaki devlet başkanlığı döneminde ekonomide liberal, toplumsal konularda muhafazakâr bir çizgi izledi. Amazon yağmur ormanlarındaki tahribat, COVID-19 salgını yönetimi ve seçim sonuçlarını tanımama tutumu, hem içeride hem dışarıda tartışma yarattı. Seçim yenilgisinin ardından taraftarlarının Kongre, Yüksek Mahkeme ve Başkanlık Sarayı'na yönelik saldırıları, Brezilya demokrasisi için bir kırılma noktası oldu. Yüksek Seçim Mahkemesi, Bolsonaro'yu 2030'a kadar siyasetten men etti.
Buna rağmen Bolsonaro ailesi, özellikle oğulları Flávio, Carlos ve Eduardo Bolsonaro üzerinden siyasi etkisini koruyor. Eduardo Bolsonaro, ABD'de Trump çevresine yakınlığıyla biliniyor ve son dönemde Washington'da yoğun temaslar yürüttüğü belirtiliyor. Aile, Trump'ın olası ikinci başkanlık döneminde iki ülke arasında daha sıkı bir sağ ittifak kurulacağı mesajını veriyor. Bu ittifak, ekonomik iş birliğinden çok, ideolojik bir bloklaşma ve demokratik kurumlara karşı ortak söylem üzerine kurulu görünüyor.
Brezilya'da sağ kanadın yükselişi, sadece Bolsonaro ailesiyle sınırlı değil. Ülke genelinde evanjelik gruplar, tarım işletmeleri ve silah lobisi, muhafazakâr siyasetin taşıyıcıları olarak öne çıkıyor. 2026 seçimlerinde Bolsonaro'nun siyasi yasaklı olması nedeniyle eşi Michelle Bolsonaro veya oğullarından birinin aday olabileceği konuşuluyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Latin Amerika'da İdeolojik Kutuplaşma
Brezilya'daki bu dönüşüm, Latin Amerika'nın genelinde yaşanan ideolojik salınımın bir parçası. Arjantin'de Javier Milei'nin başkan seçilmesi, El Salvador'da Nayib Bukele'nin otoriter eğilimleri ve Şili'de sağın yükselişi, bölgede sol dalganın zayıfladığına işaret ediyor. Brezilya'da Lula hükümeti ise ekonomik büyümeyi ve sosyal programları öncelese de Kongre'deki sağ çoğunluk nedeniyle zorlanıyor.
Trump ile hizalanma, Brezilya'nın dış politikasında da önemli sonuçlar doğurabilir. Bolsonaro döneminde Brezilya, Paris İklim Anlaşması'ndan çekilme sinyali vermiş, Çin'e karşı mesafeli durmuş ve İsrail ile yakınlaşmıştı. Lula ise BRICS içinde aktif rol alıp Çin ile ticareti derinleştirdi. Bolsonaro kanadının yeniden güçlenmesi, Brezilya'nın BRICS ve Batı arasındaki dengede yeniden konumlanmasına yol açabilir. Özellikle tarım ihracatı, demir cevheri ve petrol ticaretinde Çin'in payı düşünüldüğünde, bu tür bir yön değişikliği küresel emtia piyasalarını etkileyebilir.
Ekonomik açıdan Brezilya, yüksek faiz oranları, enflasyon baskısı ve yavaşlayan büyüme ile mücadele ediyor. Merkez Bankası'nın bağımsızlığı, piyasalar tarafından yakından izleniyor. Bolsonaro kanadının demokratik kurumlara yönelik söylemi, yatırımcı güvenini sarsabilir ve sermaye çıkışına neden olabilir. Ayrıca ABD ile olası bir ticaret anlaşması, Brezilya'nın MERCOSUR içindeki konumunu da etkileyebilir.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Brezilya'daki sağ dalga, Türkiye'nin Latin Amerika stratejisi açısından yakından izlenmeli. Türkiye, son yıllarda Brezilya ile ticari ilişkilerini geliştirmiş, savunma sanayii ve tarım ürünleri alanında iş birliği arayışına girmişti. Bolsonaro kanadının Batı blokuna ve Trump'a yönelmesi, Türkiye'nin bölgedeki çok yönlü diplomasisini zorlaştırabilir. Ayrıca Brezilya'nın BRICS içindeki rolü, Türkiye'nin olası BRICS üyeliği tartışmaları açısından da önem taşıyor. Sağ bir Brezilya, BRICS'i zayıflatıp Batı ittifakını güçlendirirse, Türkiye'nin denge siyaseti üzerinde baskı oluşabilir. Ekonomik olarak ise Türk ihracatçıları için Brezilya pazarında rekabet koşulları değişebilir.
