Küreselleşmenin gözden düştüğü artık aşikâr. Pek çok yorumcu ekonomik küreselleşmenin öldüğünü ilan etse de, bu yeni döneme ne ad verileceği hâlâ tartışılıyor. Ünlü ekonomist Branko Milanovic bu yeni dönemi 'ulusal piyasa liberalizmi' olarak tanımlıyor. Bu kavram, bir zamanlar küresel ticaret ve finans akışlarıyla tanımlanan dünyanın, artık ulusal sınırların ve devlet müdahalesinin ön plana çıktığı bir yapıya evrildiğini özetliyor.
Yeni Ekonomik Düzenin Arka Planı
Milanovic, yakın tarihli bir podcast söyleşisinde, ulusal piyasa liberalizminin yükselişini, 2008 mali krizi ve sonrasında artan gelir eşitsizliği ile ilişkilendiriyor. Ona göre, küreselleşme döneminin serbest ticaret anlayışı, gelişmiş ülkelerdeki işçi sınıfının aleyhine işledi ve bu durum popülist tepkileri tetikledi. Yeni dönemde, devletler kendi ekonomik çıkarlarını önceleyerek korumacı politikalar uyguluyor. Teknoloji transferi, kritik altyapı ve tedarik zinciri güvenliği gibi konular, ekonomik politikaların merkezine yerleşti.
Milanovic'in analizine göre, ABD ve Çin arasındaki ticaret savaşları, pandemi sırasında yaşanan tedarik zinciri kırılmaları ve Ukrayna savaşının ardından uygulanan yaptırımlar, küresel ekonomiyi parçalara bölmüş durumda. Artık ülkeler, 'arkadaşlarıyla ticaret' (friend-shoring) gibi kavramlarla yeni ittifaklar kuruyor. Bu durum, hem gelişmiş hem de gelişmekte olan ülkeler için yeni fırsatlar ve riskler barındırıyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut
Bu yeni ekonomik düzen, sadece büyük güçleri değil, aynı zamanda bölgesel ekonomileri de derinden etkiliyor. Avrupa Birliği, enerji bağımlılığını azaltma ve teknolojik egemenliğini güçlendirme çabası içinde. Asya'da ise Çin, 'Kuşak ve Yol' projesiyle alternatif bir küreselleşme modeli sunmaya devam ediyor. Bu rekabet, küresel ekonomik yönetişim kurumlarının (IMF, Dünya Bankası) rolünü de sorguluyor; gelişmekte olan ülkeler kendi kalkınma bankalarını kurarak alternatif finansman kaynakları arıyor.
Milanovic'in 'ulusal piyasa liberalizmi' kavramı, aslında kapitalizmin yeni bir aşamasına işaret ediyor: devletin piyasaya daha fazla müdahale ettiği, ancak özel mülkiyet ve pazar mekanizmalarının korunduğu bir model. Bu modelin nasıl şekilleneceği, önümüzdeki on yıllarda küresel ekonomik düzenin yanı sıra sosyal refah devletlerinin geleceğini de belirleyecek.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu küresel dönüşüm, Türkiye için hem risk hem fırsat barındırıyor. Türkiye, tedarik zincirlerinde alternatif bir üretim üssü olarak öne çıkabilir. Başta savunma sanayi ve enerji olmak üzere kritik sektörlerde ulusal kapasiteyi geliştirmek, bu yeni düzen içinde stratejik önem taşıyor. Aynı zamanda, Avrupa Birliği ile Gümrük Birliği'nin güncellenmesi ve yeni ticaret anlaşmaları, Türkiye'nin ihracat pazarlarını çeşitlendirmek için fırsat oluşturabilir. Ancak, korumacılığın arttığı bir dünyada, dışa bağımlılığı azaltan yerli üretim politikalarına hız kazandırması gerekiyor. Türkiye'nin bölgesinde yaşanan jeopolitik gerilimler, enerji güvenliği ve göç gibi konularda yeni iş birliklerini de zorunlu kılıyor.
