Almanya’nın Bonn kentinde düzenlenen Birleşmiş Milletler (BM) iklim müzakereleri, gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler arasındaki derin ayrışmanın gölgesinde sona erdi. Görüşmeler, özellikle iklim değişikliğine uyum (adaptasyon) ve sera gazı emisyonlarının azaltılması konularında yaşanan “çıkmaz” nedeniyle tıkandı. Taraflar, finansman ve bilimsel verilerin yorumlanması konusundaki anlaşmazlıkların aşılması için gereken siyasi iradeyi ortaya koyamazken, müzakerelerden hayal kırıklığı yaratan bir sonuç çıktı. Bu durum, yıl sonunda Birleşik Arap Emirlikleri’nde düzenlenmesi planlanan COP28 iklim zirvesinin yanı sıra, 2024’te yapılacak COP31 hazırlıklarına da olumsuz yansıyacak gibi görünüyor.
Gelişmelerin Arka Planı: Uyum ve Emisyon Azaltımı Çıkmazı
Bonn’daki ara dönem müzakereleri, COP28’e giden yolda kritik bir kilometre taşı olarak görülüyordu. Ancak gelişmiş ülkeler, iklim değişikliğine uyum için gelişmekte olan ülkelere sağlanacak finansmanı artırmaya yanaşmazken, gelişmekte olan ülkeler de tarihsel sorumlulukları ve sera gazı emisyonlarındaki payları nedeniyle daha fazla yükümlülük talep etti. Taraflar arasındaki bu keskin hat, özellikle iklim değişikliğinin en savunmasız toplumlar üzerindeki etkilerini hafifletmeyi amaçlayan Küresel Uyum Hedefi (GGA) üzerindeki müzakereleri kilitledi.
Emisyon azaltımı konusunda ise Bilimsel Danışma Kurulu’nun raporları ve IPCC’nin 1.5 derece hedefi doğrultusunda hızlı ve kapsamlı eylem çağrısı yapılmasına rağmen, ülkeler mevcut Ulusal Katkı Beyanları (NDC) ile bu hedefe ulaşamayacaklarını kabul etmekle birlikte, taahhütlerini güçlendirecek somut adımları atmaktan kaçındı. Bonn’daki görüşmelerde, kömür, petrol ve doğal gaz gibi fosil yakıtlardan çıkış takvimi konusu da tartışmalara neden oldu; ancak enerji güvenliği ve ekonomik çeşitlilik endişeleri nedeniyle somut bir ilerleme kaydedilemedi.
Bölgesel ve Küresel Boyut: Finansman, Bilim ve Güven Krizi
Bonn müzakerelerindeki çıkmaz, iklim eyleminde yalnızca teknik bir sorun olmanın ötesinde, küresel iklim yönetişimindeki güven krizini de gözler önüne seriyor. Gelişmekte olan ülkeler, gelişmiş ülkelerin 2009’da Kopenhag’da verdikleri yıllık 100 milyar dolarlık iklim finansmanı sözünü yerine getiremediğini ve bu sözün ertelenmesinin güven erozyonuna neden olduğunu savunuyor. Özellikle Asya-Pasifik ve Afrika ülkeleri, iklim değişikliğinin etkileriyle başa çıkmak için acil fon ihtiyaç duyduklarını ancak siyasi taahhütlerin eyleme dönüşmediğini vurguluyor.
Küresel ölçekte, ABD ve Çin arasındaki iklim rekabeti de müzakerelere yansıyor. ABD’nin Enflasyon Azaltma Yasası (IRA) ve Çin’in yeni iklim planları, her iki ülkenin de temiz enerjiye yatırımını artırsa da, bu yatırımların gelişmekte olan ülkelere transferi konusunda anlaşmazlık sürüyor. Bonn’daki müzakereler, aynı zamanda Avrupa Birliği’nin (AB) sınırda karbon düzenlemesi (CBAM) gibi tek taraflı tedbirlerinin, ticaret ve iklim politikalarını iç içe geçirerek küresel işbirliğini zorlaştırdığını da gösterdi.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bonn’daki çıkmaz, Türkiye’nin iklim değişikliğiyle mücadele ve uyum politikaları açısından önemli sinyaller veriyor. Türkiye, gelişmekte olan ülke statüsüne rağmen, iklim finansmanından yeterince yararlanamayan ve enerji dönüşümünde yerli kömür ve doğal gaza bağımlılığı yüksek bir ülke. Bonn’da gelişmiş ülkelerin iklim finansmanı taahhütlerini yerine getirmemesi, Türkiye’nin Paris Anlaşması hedeflerine ulaşmak için ihtiyaç duyduğu uluslararası desteğe erişimini zorlaştırabilir. Ayrıca AB’nin CBAM gibi ticari önlemleri, Türkiye gibi AB pazarıyla entegre ekonomiler için rekabet gücü kaybı anlamına gelebilir. Bu nedenle Bonn’dan çıkan bu olumsuz tablo, Türkiye’nin iklim diplomasisinde daha proaktif bir rol oynaması ve özellikle gelişmekte olan ülkelerle işbirliğini artırması gerektiğini gösteriyor.
