Birleşmiş Milletler (BM) himayesinde yürütülen küresel plastik anlaşması müzakereleri, geçen yıl yaşanan çöküşün ardından yeniden başlıyor. Ancak çevre örgütleri ve aktivistler, müzakerelerin gündeminin plastik üretimine yönelik bağlayıcı sınırlamaları dışarıda bırakabileceğinden endişe ediyor. Bu durum, anlaşmanın etkinliğini ciddi şekilde zayıflatabilir. Diplomatlar, plastik kirliliğini sona erdirme hedefiyle bir araya gelirken, petrol ve petrokimya endüstrilerinin yoğun lobi faaliyetleri nedeniyle en tartışmalı konuların masadan kaldırılması riski bulunuyor.
Müzakerelerin Arka Planı ve Temel Sorunlar
Geçen yıl Kenya'nın başkenti Nairobi'de düzenlenen müzakereler, ülkelerin plastik üretiminin azaltılıp azaltılmayacağı konusunda anlaşmazlığa düşmesiyle sonuçsuz kalmıştı. Suudi Arabistan, Rusya ve Çin gibi büyük plastik üreticisi ülkeler, üretim kısıtlamalarını reddederken; Avrupa Birliği (AB), Afrika ülkeleri ve bazı Ada devletleri, kirliliğin kaynağında çözülmesi için üretimin sınırlandırılmasını talep ediyor. Yeni müzakere turu, önümüzdeki haftalarda Kanada'nın başkenti Ottawa'da gerçekleştirilecek. Toplantıda, plastik atıkların yönetimi, kimyasal katkı maddelerinin düzenlenmesi ve geri dönüşüm hedefleri gibi konuların yanı sıra, üretim kısıtlamalarının da ele alınması bekleniyor. Ancak aktivistler, taslak belgelerde "üretim" kelimesinin çıkarıldığını ve bunun yerine "plastik kirliliğinin önlenmesi" gibi daha muğlak ifadelerin kullanıldığını belirtiyor. Bu, tartışmalı konuların gündem dışı bırakılma ihtimalini güçlendiriyor.
Öte yandan, plastik endüstrisi, üretim kısıtlamalarının ekonomik büyümeyi engelleyeceğini ve iş kayıplarına yol açacağını savunuyor. Özellikle petrokimya sektörü, plastik üretimini azaltmanın, fosil yakıtlara olan talebi düşüreceğini ve bunun da küresel enerji piyasalarında dalgalanmalara neden olabileceğini öne sürüyor. Bu argümanlar, müzakerelerdeki en büyük çıkmazı oluşturuyor. Bilim insanları ise, mevcut plastik üretim trendlerinin devam etmesi halinde, 2050 yılına kadar okyanuslardaki plastik miktarının balık sayısını geçebileceği uyarısında bulunuyor.
Küresel ve Bölgesel Boyut
Plastik kirliliği, sadece çevresel değil, aynı zamanda ekonomik ve sağlıkla ilgili ciddi sonuçlar doğuruyor. Mikroplastiklerin insan vücuduna, gıda zinciri yoluyla girdiği ve çeşitli sağlık sorunlarına yol açtığı biliniyor. BM Çevre Programı'na (UNEP) göre, plastik kirliliğinin küresel ekonomik maliyeti yılda 80 milyar doları buluyor. Bu maliyetin büyük kısmı, atık yönetimi ve turizm kayıplarından kaynaklanıyor. Asya-Pasifik bölgesi, dünyadaki plastik atıkların en büyük kaynağı konumunda. Özellikle Çin, Endonezya ve Filipinler gibi ülkeler, hem büyük üretici hem de atık ithalatçısı olarak öne çıkıyor. Avrupa Birliği ise, plastik kirliliğiyle mücadelede en iddialı hedeflere sahip bölge. AB, tek kullanımlık plastikleri yasaklamış ve 2030 yılına kadar tüm plastik ambalajların geri dönüştürülebilir olmasını hedefliyor. Ancak, küresel bir anlaşma olmadan, bu çabaların sınırlı kalacağı ve plastik atıkların düzenlemenin zayıf olduğu ülkelere yönlendirileceği belirtiliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, plastik atık ithalatında önemli bir aktör haline gelmiş durumda. Avrupa'dan ithal edilen plastik atıklar, Türkiye'deki geri dönüşüm tesislerinde işleniyor. Ancak bu durum, çevresel ve sağlık risklerini de beraberinde getiriyor. BM müzakerelerinde üretim sınırlamalarının dışarıda bırakılması, Türkiye'nin atık ithalatını etkileyebilir; çünkü daha az üretim, daha az atık anlamına gelecektir. Ayrıca, Türkiye'nin petrokimya sektörü, plastik üretimine bağımlı olduğu için, üretim kısıtlamaları bu sektörü olumsuz etkileyebilir. Ancak uzun vadede, Türkiye'nin de dahil olduğu Akdeniz havzası, plastik kirliliğinden en fazla etkilenen bölgelerden biri. Bu nedenle, Türkiye'nin müzakerelerde üretim sınırlamalarını desteklemesi, hem çevresel sürdürülebilirlik hem de uluslararası itibarı açısından önem taşıyor. Küresel bir anlaşmanın gecikmesi ise, Türkiye'nin atık yönetimi altyapısına yatırım yapma ihtiyacını artıracak.
