Birleşmiş Milletler Nükleer Ajansı (UAEA) Başkanı Rafael Grossi, Çarşamba günü yaptığı açıklamada, ajansın denetçilerinin İran’ın nükleer tesislerinde denetim yapacağını duyurdu. Bu adım, ABD ile İran arasındaki savaşı sona erdirmeyi hedefleyen mutabakat zaptının (MOU) kilit bir bileşeni olarak görülüyor. Grossi, Viyana’da düzenlenen basın toplantısında, “Denetçilerimiz, İran’ın nükleer faaliyetlerinin barışçıl olduğunu teyit etmek üzere sahada olacak” ifadelerini kullandı. Söz konusu mutabakat, Tahran yönetiminin uranyum zenginleştirme programına ilişkin uluslararası endişeleri gidermeyi amaçlıyor.
Anlaşmanın Arka Planı ve Ayrıntıları
ABD ile İran arasında varılan mutabakat, 2015 tarihli Kapsamlı Ortak Eylem Planı’nın (KOEP) yeniden canlandırılması çabalarının bir parçası olarak değerlendiriliyor. Trump döneminde ABD’nin tek taraflı olarak çekildiği anlaşma, İran’ın nükleer faaliyetlerini sınırlandırmayı ve uluslararası denetime tabi tutmayı öngörüyordu. Ancak 2018’den bu yana İran, anlaşmadaki taahhütlerini kademeli olarak askıya almış ve uranyum zenginleştirme seviyesini yüzde 60’a çıkarmıştı. UAEA’nın son raporları, İran’ın yüzde 84’e varan saflıkta uranyum ürettiğini ortaya koymuştu; bu oran silah sınıfı seviyeye (yüzde 90) oldukça yakın. Grossi, İran’ın nükleer tesislerindeki denetimlerin yeniden başlamasının, uluslararası toplumun güvenini tesis etmek için hayati önem taşıdığını vurguladı.
Bölgesel ve Küresel Boyut
Bu gelişme, Ortadoğu’daki gerginliği azaltma potansiyeli taşıyor. İsrail ve Suudi Arabistan gibi bölge ülkeleri, İran’ın nükleer programından duydukları endişeyi sık sık dile getiriyor. UAEA’nın denetimleri, İran’ın nükleer faaliyetlerinin barışçıl olduğunu teyit ederse, bölgede yeni bir silahlanma yarışının önüne geçilebilir. Ayrıca, ABD’nin İran’a yönelik yaptırımlarının hafifletilmesi ve küresel petrol piyasalarında istikrar sağlanması da olasılıklar arasında. Ancak İran’ın denetimlere ne ölçüde izin vereceği ve UAEA’nın erişim sağlayamadığı askeri tesislerin durumu belirsizliğini koruyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İran ile 535 kilometrelik sınırı paylaşan ve nükleer bir krizden doğrudan etkilenecek bir ülke. UAEA denetimlerinin başarılı olması, Türkiye’nin güney sınırında olası bir askeri çatışma veya kitlesel göç riskini azaltabilir. Öte yandan, İran’ın nükleer programının barışçıl olduğunun teyit edilmesi, Türkiye’nin enerji ihtiyacı için İran’dan doğalgaz ve petrol ithalatını sürdürmesini kolaylaştırabilir. Ayrıca, Türkiye’nin kendi nükleer enerji programı (Akkuyu NGS) ve nükleer teknoloji transferi hedefleri göz önüne alındığında, UAEA’nın İran’a uygulayacağı denetim standardı, Türkiye için de emsal teşkil edebilir. Ankara, bu süreçte hem ABD hem de İran ile dengeli bir diplomasi yürüterek bölgesel istikrarın korunmasına katkı sağlamayı hedefliyor.
