Birleşmiş Milletler (BM), bütçesindeki nakit sıkıntısı giderek büyürken üye ülkeleri katkı paylarını zamanında ödemeye çağırdı. Örgütün mali işlerden sorumlu yetkilileri, özellikle ABD ve Çin gibi en büyük bağışçıların yıllık aidatlarını tam olarak yatırmadığına dikkat çekiyor. BM Genel Sekreteri Antonio Guterres, eylül ayı sonuna kadar ödenmesi gereken yaklaşık 3,4 milyar dolarlık bütçe açığı olduğunu ve bu durumun örgütün barışı koruma operasyonları başta olmak üzere birçok kritik faaliyetini tehlikeye attığını belirtti. Guterres, 'Zaman daralıyor. Üye devletleri yükümlülüklerini yerine getirmeye davet ediyorum' ifadelerini kullandı.
Gelişmenin arka planı
BM'nin yıllık bütçesi, üye ülkelerin ekonomik büyüklüklerine göre belirlenen katkı paylarıyla finanse ediliyor. ABD, yaklaşık yüzde 22'lik payla en büyük bağışçı konumunda; Çin ise yüzde 15,2 ile ikinci sırada. Ancak her iki ülke de son yıllarda ödemelerini geciktiriyor ya da eksik yapıyor. ABD yönetimi, BM bütçesinde reform yapılması çağrısında bulunurken, Çin ise ödemelerini düzenli olarak yaptığını ancak pandemi sonrası ekonomik toparlanmanın yavaşladığını savunuyor.
BM, 2024 yılı için toplam 3,4 milyar dolarlık düzenli bütçe ve 6,4 milyar dolarlık barışı koruma bütçesi hedeflemişti. Ancak haziran ayı itibarıyla sadece 120 ülke katkı paylarını tam olarak öderken, 53 ülkenin kısmi ödeme yaptığı veya hiç ödeme yapmadığı bildirildi. Bu durum, özellikle Afrika'daki barış gücü misyonları ve insani yardım programlarında aksamalara yol açıyor. BM İnsani İşler Koordinasyon Ofisi (OCHA), mali darboğaz nedeniyle Yemen, Sudan ve Afganistan'daki acil yardım dağıtımının yavaşladığını duyurdu.
Bölgesel ve küresel boyut
BM'nin karşı karşıya olduğu nakit krizi, sadece örgütün operasyonel kapasitesini değil, aynı zamanda küresel yönetişim mekanizmalarının güvenilirliğini de sorgulatıyor. Uzmanlar, büyük güçlerin katkı paylarını bir pazarlık aracı olarak kullanmasının, çok taraflılığın temelini zayıflattığı görüşünde. Özellikle ABD'nin Trump döneminde BM'ye yönelik sert eleştirileri ve Çin'in artan küresel etkisi bağlamında aidatları stratejik bir araç olarak görmesi, örgütün mali yapısını daha da kırılgan hale getiriyor.
Öte yandan, Rusya-Ukrayna savaşı ve İsrail-Filistin çatışması gibi krizler, BM'nin arabuluculuk ve barışı koruma rollerini daha da önemli kılarken, mali kaynak eksikliği bu rolleri yerine getirmeyi zorlaştırıyor. BM Güvenlik Konseyi'ndeki daimi üyelerin kendi çıkarları doğrultusunda hareket etmesi, örgütün etkinliğini sorgulatan bir diğer faktör. Uzun vadede, BM'nin finansman modelinin revize edilmesi ve daha sürdürülebilir hale getirilmesi gerektiği ifade ediliyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
BM'nin nakit sıkıntısı, Türkiye'nin örgüt nezdindeki girişimlerini de etkileyebilir. Türkiye, BM'nin barışı koruma misyonlarına aktif katkı sağlayan ülkelerden biri ve insani yardım konusunda önemli bir oyuncu. Mali darboğaz, özellikle Suriye ve Afrika'daki barış gücü operasyonlarını olumsuz etkileyebilir. Türkiye'nin BM'deki etkinliği, bu tür mali krizlerde daha fazla sorumluluk üstlenmesini gerektirebilir. Ayrıca, Türkiye'nin katkı payı yükümlülüklerini düzenli yerine getiren ülkeler arasında olması, uluslararası itibarını güçlendirirken, aynı zamanda örgüt içindeki pazarlık gücünü de artırıyor.
