Birleşmiş Milletler (BM) komitesi, ülkelerin transatlantik Afrika köle ticaretine doğrudan ya da dolaylı katılımlarından kaynaklanan zararlar için geniş kapsamlı tazminat ödemekle "yasal olarak yükümlü" olduğunu bildirdi. Pazartesi günü yayımlanan yeni bir yorumla küresel bir anlaşmaya getirilen bu kapsamlı yorum, kölelik ve sömürgeciliğin mirasıyla yüzleşme yolunda tarihi bir adım olarak değerlendiriliyor. BM'nin bu açıklaması, özellikle Afrika ülkeleri ve diasporadaki toplulukların yıllardır süren tazminat taleplerine uluslararası hukuk zemininde güçlü bir dayanak oluşturuyor.
Uluslararası Sözleşme'nin Yeni Yorumu
BM Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılması Komitesi, 1965 tarihli Her Türlü Irk Ayrımcılığının Ortadan Kaldırılmasına İlişkin Uluslararası Sözleşme'nin (ICERD) maddelerine ilişkin kapsamlı bir yorum yayımladı. Bu yorum, köle ticareti ve sömürgeciliğin neden olduğu zararların tazminini, sözleşmenin ayrımcılık yasağı ve eşitlik ilkelerinin bir gereği olarak ele alıyor. Komite, devletlerin sadece doğrudan fail olarak değil, aynı zamanda köle ticaretinden ekonomik veya sosyal olarak yararlanmış olmaları veya bu dönemdeki mağduriyetlerin giderilmesini engellemeleri durumunda da sorumlu olduklarını vurguluyor. Bu yorum, 40 yılı aşkın bir süredir tazminat çağrılarına hukuki bir çerçeve kazandırıyor.
Komite'nin yorumu, tazminatın yalnızca maddi ödemelerle sınırlı olmadığını; özür dileme, tarihsel gerçeklerin kabulü, eğitim programları, sağlık hizmetlerine erişimin iyileştirilmesi ve ekonomik kalkınma desteği gibi geniş bir yelpazede önlemleri içerdiğini belirtiyor. Bu kapsamlı yaklaşım, kölelik ve sömürgeciliğin günümüzdeki eşitsizlikler üzerindeki kalıcı etkilerini gidermeyi hedefliyor. Raporda ayrıca, bu tazminatların 'adaletin tesisi' ve 'toplumsal uyumun güçlendirilmesi' için hayati önem taşıdığı ifade ediliyor.
Uluslararası Boyut ve Tepkiler
BM'nin bu yorumu, özellikle Karayipler ve Afrika ülkeleri tarafından memnuniyetle karşılandı. CARICOM (Karayip Topluluğu) ülkeleri, uzun süredir kölelik ve sömürgeciliğin tazmini için bir komisyon kurmuş ve Avrupa ülkelerinden bu konuda somut adımlar talep etmişti. Öte yandan Birleşik Krallık, Fransa, Hollanda ve Portekiz gibi eski sömürgeci güçlerin tepkisi ise temkinli. Bu ülkeler, geçmiş dönemlerden kaynaklanan tazminat taleplerinin hukuki olarak karmaşık olduğunu ve bu tür ödemelerin ekonomik ve siyasi sonuçları olabileceğini dile getiriyor. Özellikle Birleşik Krallık'ta, bu kararın Brexit sonrası ticaret anlaşmalarını etkileyip etkilemeyeceği tartışılıyor; Karayipler ile yeni ticaret ortaklıkları müzakere ediliyor.
Komite'nin yorumu, bağlayıcı bir mahkeme kararı olmamakla birlikte, BM üyesi devletlerin sözleşme kapsamındaki yükümlülüklerini yorumlamada önemli bir hukuki referans niteliği taşıyor. Uzmanlar, bu yorumun ileride ulusal mahkemelerde ve uluslararası yargı organlarında emsal olarak kullanılabileceğini belirtiyor. Özellikle, kölelik ve sömürgecilikten kaynaklanan toplumsal eşitsizliklerin giderilmesi için somut politikaların hayata geçirilmesi yönünde bir baskı oluşturması bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, transatlantik köle ticaretinde doğrudan yer almamış olmakla birlikte, bu küresel tartışma; tarihsel adalet, göç ve diasporalar, kalkınma işbirliği gibi konularda Türkiye'nin uluslararası pozisyonunu etkileyebilir. Türkiye, geçmişte Osmanlı İmparatorluğu'nun kölelik karşıtı tutumuna ve Afrika ile tarihsel bağlarına vurgu yaparak, Afrika ülkeleriyle ilişkilerini güçlendirmektedir. Bu bağlamda, BM'nin kararı Türkiye'nin Afrika'ya yönelik kalkınma yardımlarını ve insani diplomasisini 'tarihsel adalet' çerçevesinde konumlandırmasına olanak tanıyabilir. Ayrıca, Türkiye, Afrika Birliği ülkeleriyle olan işbirliğinde bu tür tazminat taleplerini dolaylı olarak destekleyerek kıta ülkeleriyle ilişkilerini daha da güçlendirebilir. Bununla birlikte, küresel güç dengeleri açısından, Avrupa ülkelerinin bu tazminat yükümlülükleri karşısında zorlanması, uluslararası finansal sistemde yeni arayışlara yol açabilir; bu da Türkiye'nin ekonomik diplomasisi için fırsatlar ve riskler barındırmaktadır.
