Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği (OHCHR), işgal altındaki Filistin topraklarındaki yasa dışı İsrail yerleşimleriyle bağlantılı faaliyetlerde bulunan şirketler veri tabanına 61 yeni şirket ekledi. Böylece listedeki şirket sayısı 158'den 214'e yükseldi. Bu gelişme, uluslararası hukuk açısından İsrail'in yerleşim politikalarına yönelik hesap verebilirlik çabalarının bir parçası olarak değerlendiriliyor. OHCHR tarafından hazırlanan ve düzenli olarak güncellenen bu veri tabanı, 2016 yılında BM İnsan Hakları Konseyi'nin kararıyla oluşturulmuştu ve o zamandan bu yana İsrail yönetimi ile bazı ülkelerin yoğun eleştirilerine hedef oluyor.
Gelişmenin Arka Planı
BM İnsan Hakları Konseyi, 2016 yılında kabul ettiği bir kararla, işgal altındaki Batı Şeria ve Doğu Kudüs'teki yasa dışı yerleşimlerde faaliyet gösteren ulusal ve uluslararası şirketlerin listelenmesini talep etmişti. Amaç, bu şirketlerin yerleşimlerin ekonomik olarak sürdürülebilirliğine katkıda bulunarak uluslararası hukuku ihlal etmelerini şeffaf bir şekilde ortaya koymaktı. İlk liste 2020 yılında yayımlandı ve 112 şirket içeriyordu. Zaman içinde yapılan güncellemelerle bu sayı 158'e çıkmıştı. Şimdi eklenen 61 yeni şirketle birlikte liste 214'e ulaştı. Eklenen şirketler arasında inşaat, bankacılık, altyapı, teknoloji ve tarım sektörlerinden firmalar bulunuyor. Bazıları doğrudan yerleşimlerde şube veya iştirak sahibi; bazıları ise yerleşimlerdeki belediyelere hizmet sağlıyor veya yerleşim ürünlerinin tedarik zincirinde yer alıyor.
OHCHR, veri tabanının amacının şirketleri cezalandırmak değil, işletmelerin insan haklarına saygı göstermelerini ve uluslararası hukuka uygun hareket etmelerini teşvik etmek olduğunu vurguluyor. Ancak İsrail ve müttefikleri, listeyi önyargılı ve ayrımcı olmakla suçlayarak reddediyor. İsrail Dışişleri Bakanlığı, kararı "siyasi güdümlü" olarak nitelendirdi ve BM İnsan Hakları Konseyi'nin İsrail karşıtı bir platform olduğunu öne sürdü. Buna karşın Filistin yönetimi ve insan hakları örgütleri, kararı memnuniyetle karşıladı ve bunun uluslararası hukukun üstünlüğü açısından kritik bir adım olduğunu belirtti. Özellikle, Uluslararası Ceza Mahkemesi'nin (UCM) Filistin'deki duruma ilişkin soruşturması ve Uluslararası Adalet Divanı'ndaki (UAD) İsrail'in işgal politikalarına dair davalar göz önüne alındığında, bu tür listelerin hukuki ve siyasi etkisi artıyor.
Bölgesel ve Küresel Boyut
İsrail'in yerleşim faaliyetleri, uluslararası hukuka göre yasa dışı kabul ediliyor. Dördüncü Cenevre Sözleşmesi'nin 49. maddesi, işgalci gücün kendi nüfusunu işgal ettiği topraklara transfer etmesini yasaklıyor. Buna rağmen İsrail, 1967'den bu yana Batı Şeria'da 130'dan fazla yerleşim inşa etti ve buralarda 600 binden fazla Yahudi yerleşimci yaşıyor. Bu yerleşimler, Filistinlilerin topraklarına el konulması, su kaynaklarına erişimin kısıtlanması ve hareket özgürlüğünün engellenmesi gibi insan hakları ihlallerine yol açıyor. BM veri tabanı, bu yerleşimlerin ekonomik can damarını oluşturan şirketleri ifşa ederek, uluslararası toplumun ve yatırımcıların bu şirketlerle iş yapmaktan kaçınmasını teşvik etmeyi amaçlıyor.
Ancak bugüne kadar bu liste somut yaptırımlara dönüşmedi. Ne BM Güvenlik Konseyi ne de büyük güçler, listedeki şirketlere karşı bağlayıcı önlemler almadı. Avrupa Birliği, 2020'den bu yana yerleşim ürünlerinin etiketlenmesi konusunda adımlar attı; fakat kapsamlı bir yaptırım rejimi uygulamadı. ABD ise, özellikle Trump döneminde, İsrail'in yerleşim politikalarına açık destek verdi ve BM'nin listesini "sorunlu" olarak nitelendirdi. Biden yönetimi ise yerleşimci şiddetine karşı bazı vize kısıtlamaları getirse de, yerleşimlerin kendisini hedef alan geniş çaplı yaptırımlardan kaçındı. Bu durum, uluslararası hukukun uygulanmasındaki tutarsızlıkları gözler önüne seriyor. Öte yandan, Güney Afrika'nın UAD'de açtığı soykırım davası ve UCM'nin İsrail yetkilileri hakkındaki potansiyel tutuklama kararları, uluslararası adalet mekanizmalarının İsrail'e yönelik baskısını artırıyor. BM listesinin genişlemesi, bu baskının bir parçası olarak okunabilir.
Küresel sivil toplum kuruluşları, listedeki şirketlere karşı kampanyalar yürütüyor. Örneğin, "İşgal Altındaki Filistin'de İnsan Hakları için Veri Tabanı" koalisyonu, tüketicileri bu şirketlerin ürünlerini boykot etmeye çağırıyor. Bazı üniversiteler ve belediyeler, listedeki şirketlerle bağlantılı yatırımlarını çekme kararı aldı. Bu tür girişimler, İsrail'e yönelik ekonomik baskıyı artırmayı hedefliyor. Ancak İsrail, ekonomik olarak bu baskıyı hafifletmek için alternatif pazarlar arıyor ve özellikle Körfez ülkeleriyle ilişkilerini normalleştirerek yalnızlığını kırmaya çalışıyor. 2020'de imzalanan İbrahim Anlaşmaları, BAE, Bahreyn ve Fas gibi ülkelerle İsrail arasındaki ilişkileri resmileştirdi. Bu anlaşmalar, Filistin davasını zayıflattı ve Arap dünyasının İsrail'e yönelik tutumunda çatlaklar oluşturdu. Yine de BM listesinin genişlemesi, İsrail'in uluslararası meşruiyetini sorgulatan bir faktör olarak önemini koruyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, İsrail'in yerleşim politikalarını uzun süredir uluslararası hukuka aykırı olarak nitelendiriyor ve Filistin davasını güçlü şekilde destekliyor. BM listesinin genişlemesi, Türkiye'nin uluslararası platformlarda İsrail'e yönelik eleştirilerini güçlendirebilir. Türkiye, İslam İşbirliği Teşkilatı ve BM çatısı altında yerleşim faaliyetlerine karşı ortak bir tavır oluşturulması için çaba sarf ediyor. Ekonomik açıdan, Türkiye-İsrail ticaret hacmi 2023'te 7 milyar doları aşmıştı; ancak Gazze savaşı sonrası Türkiye ticareti kısıtlama yoluna gitti. Liste, Türk şirketlerinin İsrail yerleşimleriyle bağlantılı faaliyetlerden kaçınması için bir uyarı niteliği taşıyor. Ayrıca, Türkiye'nin UCM ve UAD süreçlerine verdiği destek, uluslararası hukukun İsrail'e karşı işletilmesi açısından önemli. Bölgesel istikrar açısından, İsrail'in yerleşim genişlemesi, iki devletli çözümü imkânsızlaştırarak Türkiye'nin güvenlik endişelerini artırıyor. Bu gelişme, Türkiye'nin Filistin politikasında haklılığını teyit ederken, uluslararası toplumun daha etkili adımlar atması gerektiğini gösteriyor.
