Birleşmiş Milletler'in (BM) denizcilik kurumu, ABD Başkanı Donald Trump'ın Hürmüz Boğazı'ndan geçen gemilere yüzde 20 oranında vergi uygulama planına itiraz ederek, hiçbir deniz su yolunda geçiş ücreti alınmasını kabul etmeyeceğini bildirdi. Londra merkezli Uluslararası Denizcilik Örgütü (IMO), pazartesi günü yaptığı yazılı açıklamada, uluslararası hukuka göre boğaz ve kanallardan geçişin serbest olduğunu hatırlatarak, 'Bu tür uygulamalar ticaretin ve seyrüseferin önünde haksız engel teşkil eder' ifadesini kullandı. Trump, geçen hafta sosyal medya hesabından yaptığı açıklamada, İran'a yönelik deniz ablukasını yeniden uygulamaya koyacağını ve bölgeden geçen tüm kargolardan yüzde 20 pay alınacağını duyurmuştu.
Gelişmenin arka planı: Trump'ın Hürmüz planı ve uluslararası hukuk
ABD Başkanı Donald Trump, 12 Temmuz'da yayımladığı bir dizi tweet'te, İran'ın petrol ihracatını tamamen durdurmak için Hürmüz Boğazı'nda bir deniz ablukası oluşturacağını ve buradan geçen tüm gemilerin taşıdığı yükün yüzde 20'sine el koyacağını iddia etmişti. Trump'ın bu planı, 2018'de ABD'nin İran nükleer anlaşmasından çekilmesinin ardından uyguladığı 'maksimum baskı' politikasının yeni bir boyutu olarak görülüyor. Ancak uluslararası hukuk uzmanları, tek taraflı bir vergilendirmenin veya ablukanın Birleşmiş Milletler Deniz Hukuku Sözleşmesi'ne (UNCLOS) aykırı olduğunu vurguluyor. Sözleşmene göre, uluslararası boğazlar tüm gemilerin geçişine açık olmalı ve bu geçiş için ücret alınamaz. IMO'nun bu açıklaması, Trump'ın planının hukuki temelden yoksun olduğunu teyit ediyor.
ABD donanması, halihazırda Basra Körfezi ve Hürmüz Boğazı'nda devriye gezerken, Trump'ın yönetimi son aylarda İran'a yönelik yaptırımları sıkılaştırmıştı. Ancak bu yaptırımlar, başta Çin olmak üzere bazı ülkelerin İran petrolü almaya devam etmesi nedeniyle tam anlamıyla uygulanamıyor. Trump'ın yeni planı, İran'ın petrol gelirlerini sıfırlamayı hedefliyor, ancak uzmanlar bunun uluslararası bir krize yol açabileceği konusunda uyarıyor.
Bölgesel ve küresel boyut: Hürmüz Boğazı'nın stratejik önemi
Hürmüz Boğazı, dünya petrol ve sıvılaştırılmış doğal gaz ticaretinin yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği kritik bir su yoludur. İran, Umman, Birleşik Arap Emirlikleri, Suudi Arabistan, Irak, Kuveyt ve Katar'ın enerji ihracatı bu boğaz üzerinden yapılıyor. Günlük ortalama 20 milyon varil petrol bu noktadan taşınıyor. Geçmişte İran, askeri tatbikatlarla boğazı kapatma tehdidinde bulunmuştu. Trump'ın vergi planı, sadece İran'ı değil, bölgedeki diğer enerji ihracatçılarını ve küresel enerji piyasalarını da etkileme potansiyeli taşıyor.
Uzmanlar, Trump'ın bu hamlesinin Suudi Arabistan ve BAE gibi ABD müttefiklerini de zor durumda bırakabileceğini belirtiyor. Zira boğazdan geçen tankerlerin büyük bölümü bu ülkelerin petrolünü taşıyor. Ayrıca, Çin, Hindistan ve Japonya gibi Asya ülkeleri, enerji ihtiyaçlarının büyük kısmını bu güzergahtan karşılıyor. IMO'nun açıklaması, Trump'ın planının uygulanabilirliğini sorgularken, ABD'nin bu konuda tek başına hareket etmesinin bölgesel istikrarı daha da kırılgan hale getireceği yorumları yapılıyor. Konuyla ilgili henüz resmi bir yanıt vermeyen Avrupa Birliği ve diğer denizci devletlerin de benzer bir itiraz geliştirmesi bekleniyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Türkiye, enerji ithalatının büyük bölümünü deniz yoluyla yaptığı için Hürmüz Boğazı'nın güvenliği doğrudan ekonomisini ilgilendiriyor. Boğazın kapanması veya geçiş ücretlerinin artması, Türkiye'nin enerji maliyetlerini yükseltebilir ve cari açığı olumsuz etkileyebilir. Ayrıca, Türkiye'nin Karadeniz'deki Montrö statüsüne benzer şekilde boğaz rejimlerine bağlılığı, IMO'nun bu tutumunu desteklemesine neden olabilir. Türk dış politikası, uluslararası hukuka saygıyı temel aldığından, Trump'ın tek taraflı vergi planına karşı IMO ile ortak hareket etmesi muhtemeldir. Bölgesel bir kriz durumunda Türkiye, enerji arz güvenliğini sağlamak için alternatif güzergahlar ve stratejik petrol stoklarıyla önlem almak zorunda kalabilir. Bu gelişme, aynı zamanda Orta Doğu'da artan gerilimlerin Türkiye'yi de içine çekme riskini barındırmaktadır.
