Çin, nadir toprak elementlerinden ticari drone'lara kadar Pekin'in üretim cephaneliğindeki en güçlü silahlarla - üretim, çıkarma veya tedarik zincirinin diğer halkalarında stratejik avantaja sahip olduğu malzeme ve ürünlerle - Washington artık fazlasıyla tanışık. Ancak son yıllarda dikkatler, daha az bilinen ancak hayati bir alana çevrildi: ilaç etken maddeleri (API'ler) ve ara kimyasallar. Batılı ülkeler, Çin'in bu alandaki hakimiyetine karşı alternatifler geliştirmeye çalışsa da, önlerindeki engeller oldukça yüksek.
Çin'in İlaç Hammaddelerindeki Hakimiyeti
Çin, dünya çapında ilaç etken maddeleri ve ara kimyasalların yaklaşık %40'ını üretiyor. Bu oran, bazı temel antibiyotikler, ağrı kesiciler ve diyabet ilaçları gibi kritik ilaçlarda %70-80'e kadar çıkabiliyor. Hindistan, dünyanın en büyük jenerik ilaç üreticisi olmasına rağmen, API'lerinin yaklaşık %70'ini Çin'den ithal ediyor. Bu durum, tüm küresel ilaç tedarik zincirini tek bir ülkeye bağımlı hale getiriyor. Pandemi sırasında Çin'den yapılan sevkiyatlardaki gecikmeler, ABD ve Avrupa'da ilaç sıkıntısı korkularını tetiklemişti. Batı, bu bağımlılığı kırmak için üretimi yerelleştirme veya dost ülkelere kaydırma çabalarını hızlandırdı. Ancak Çin'in düşük maliyetli iş gücü, devlet teşvikleri ve entegre petrokimya tesisleri gibi avantajları kolayca aşılamıyor.
ABD, API üretimini yeniden canlandırmak için 2022'de Ulusal İlaç Etken Maddesi Stratejisi'ni başlattı. Avrupa Birliği ise Stratejik İlaçlar İttifakı ile kritik ilaçların tedarikini çeşitlendirmeyi hedefliyor. Ancak yeni bir API tesisi kurmanın maliyeti 100 milyon doları bulabilir ve Çin'deki benzer tesislerden %30-50 daha pahalıya mal olabilir. Çevre düzenlemeleri de Batı'da maliyetleri artırıyor. Ayrıca Çinli firmalar, onlarca yıldır biriktirdikleri uzmanlık ve ölçek ekonomisi sayesinde daha verimli üretim yapıyor.
Alternatif Arayışları ve Zorluklar
Hindistan, Endonezya ve Vietnam gibi ülkeler, Çin'e alternatif olarak öne çıkıyor. Hindistan, API üretimini artırmak için 2020'de 1,7 milyar dolarlık bir teşvik paketi açıkladı. Ancak Hindistan'ın bile Çin'den ithal ettiği ara kimyasallara bağımlı olması, tedarik zincirinin tam anlamıyla çeşitlenmesini engelliyor. Öte yandan ABD, Meksika gibi yakın ülkelerle nearshoring (yakın kaynak) anlaşmaları imzalayarak maliyetleri düşürmeyi umuyor. Ancak bu ülkelerin çoğunda ilaç üretimi için gerekli altyapı ve vasıflı iş gücü eksik. Çin'in bu alandaki hakimiyeti, sadece maliyet değil, aynı zamanda lojistik ve tedarik güvenliği boyutlarıyla da kritik. ABD Ticaret Bakanlığı verilerine göre, Çin'den yapılan API ithalatı 2023'te %8 artarak 12 milyar dolara ulaştı.
Küresel boyutta, Çin'in ilaç hammaddeleri üzerindeki kontrolü, Batı'nın ilaç tedarik güvenliğine yönelik en büyük tehditlerden biri olarak görülüyor. Analistler, Çin'in bu avantajı jeopolitik bir koz olarak kullanabileceğini belirtiyor. Ancak Çin'in kendisi de ham maddelerde dışa bağımlı; örneğin, belirli kimyasallar için petrokimya ürünlerini ithal ediyor. Bu karşılıklı bağımlılık, tam bir ayrışmayı zorlaştırıyor.
Türkiye Açısından Değerlendirme
Bu gelişme, Türkiye için hem risk hem de fırsat barındırıyor. Türkiye, ilaç etken maddeleri üretiminde henüz büyük bir oyuncu olmasa da, gelişmiş petrokimya altyapısı ve genç iş gücü ile potansiyel bir alternatif olarak öne çıkabilir. AB ve ABD'nin tedarik zincirini çeşitlendirme çabaları, Türkiye'yi stratejik bir ortak konumuna getirebilir. Ancak mevcut durumda Türkiye'nin ilaç hammaddeleri ithalatı da büyük ölçüde Çin'e bağımlı; bu durum döviz kuru baskısı ve arz kesintileri riskini artırıyor. Yerli API üretimine yönelik teşvikler, hem cari açığı azaltabilir hem de küresel tedarik zincirinde Türkiye'yi önemli bir aktör haline getirebilir. Ayrıca Türk firmaların, Çin'in hakimiyetindeki piyasada niş ürünlere odaklanarak rekabet avantajı yakalaması mümkün.
